Sude
New member
Aşırı Sol Partiler Nelerdir? Kavramı, Örnekleri ve Gelecekte Nereye Gidiyorlar?
Siyaseti biraz yakından takip edenlerin sık sık karşılaştığı ama üzerinde pek de uzlaşılmayan bir kavram var: “aşırı sol”. Kimi zaman komünist partiler için, kimi zaman sosyalist hareketler için, kimi zaman da mevcut ekonomik ve siyasi düzeni kökten değiştirmeyi savunan bütün partiler için bu ifade kullanılıyor. Fakat işin ilginç tarafı, akademik literatürde “aşırı sol” ile “radikal sol” her zaman aynı anlamda kullanılmıyor.
Bu nedenle konuyu konuşurken önce kavramları ayırmak gerektiğini düşünüyorum. Bir partinin kapitalizmi eleştirmesi, kamusal mülkiyeti savunması veya yüksek gelir dağılımı politikaları istemesi tek başına onu “aşırı” yapmıyor. Siyasi bilim literatüründe “radikal sol” daha çok ekonomik ve toplumsal düzenin köklü biçimde değiştirilmesini isteyen, bunu da farklı demokratik yöntemlerle savunan parti ailesini tanımlamak için kullanılıyor. Araştırmalar da radikal sol partilerin kendi içinde oldukça farklı ideolojik ve örgütsel yapılara sahip olduğunu gösteriyor. Cambridge+1
“Aşırı sol” ile “radikal sol” aynı şey mi?
Bence bu ayrım, konuyu anlamanın en önemli noktası.
“Aşırı sol” ifadesi günlük ve siyasi tartışmalarda genellikle daha sert bir niteleme olarak kullanılıyor. “Radikal sol” ise akademik açıdan daha açıklayıcı. Radikal sol partiler; kapitalizmin ciddi biçimde dönüştürülmesini, servet ve gelir eşitsizliğinin azaltılmasını, güçlü sosyal devlet mekanizmalarını, işçi haklarının genişletilmesini, bazı durumlarda stratejik sektörlerde kamu mülkiyetini ve ekonomik karar alma süreçlerinin demokratikleştirilmesini savunabiliyor.
Fakat bu partilerin hepsi aynı noktada durmuyor. Bazıları parlamenter demokrasi içinde sosyalist dönüşüm hedeflerken bazıları piyasa ekonomisinin büyük ölçüde korunmasını ancak daha güçlü sosyal politikalar uygulanmasını savunuyor. Bazı komünist partiler ise kapitalizmin yerine sosyalist bir ekonomik sistem geçirilmesini temel hedef olarak görüyor.
Dolayısıyla “radikal sol” aslında tek bir siyasi çizgi değil, geniş bir parti ailesi.
Araştırmalar da bunu destekliyor. Batı Avrupa'da radikal sol seçmen davranışlarını inceleyen çalışmalar, ekonomik görüşlerin yanında siyasi güven, çevre politikaları ve toplumsal tutumların da belirleyici olduğunu gösteriyor. Cambridge
Avrupa'da hangi partiler radikal sol içinde değerlendiriliyor?
Avrupa'da bu kategoriye sokulan partiler ülkeden ülkeye değişiyor. Yunanistan'daki SYRIZA, Fransa'daki La France Insoumise, İspanya'daki Podemos, Portekiz'deki Bloco de Esquerda ve Almanya'daki Die Linke bu tartışmalarda sıkça anılan örnekler arasında.
Bunların yanında daha geleneksel komünist partiler de bulunuyor. Yunanistan Komünist Partisi (KKE), Portekiz Komünist Partisi (PCP) ve bazı ülkelerdeki komünist veya post-komünist partiler radikal solun daha geleneksel kanadını oluşturabiliyor.
2024 Avrupa Parlamentosu seçimleri de bu çeşitliliği oldukça net biçimde gösterdi. Avrupa Parlamentosu'nun resmi sonuçlarına göre “The Left” grubu 46 sandalyeyle parlamentoda yer aldı. Yunanistan'da SYRIZA yüzde 14,92, KKE ise yüzde 9,25 oy aldı. İspanya'da Podemos iki sandalye elde ederken, Sumar ve EH Bildu da The Left grubunda temsil edildi. Avrupa Seçim Sonuçları+2Avrupa Seçim Sonuçları+2
Burada önemli bir ayrıntı var: Bu partilerin tamamını “aşırı sol” olarak etiketlemek siyasi bilim açısından fazla basitleştirici olabilir. Örneğin seçim sistemi içinde çalışan, parlamenter demokrasiye bağlı ve koalisyon siyaseti yapan bir parti ile devrimci bir örgütlenme aynı kategoriye konulmamalı.
Türkiye'de radikal sol denince hangi partiler akla geliyor?
Türkiye'de de solun oldukça parçalı bir yapısı bulunuyor. Yüksek Seçim Kurulu'nun 2024 tarihli kararında Türkiye Komünist Partisi, Türkiye Komünist Hareketi, Türkiye İşçi Partisi, Sol Parti, Emek Partisi ve Halkın Kurtuluş Partisi dahil olmak üzere çok sayıda sol veya sosyalist çizgide parti listelenmişti. Yüksek Seçim Kurulu
Ancak bunların tamamını aynı ideolojik kategoriye koymak doğru olmaz. Örneğin sosyalist, komünist, devrimci sosyalist ve demokratik sol gelenekler arasında önemli farklar bulunuyor.
2023 milletvekili seçimleri de bu farklılığın seçim sonuçlarına yansımasını gösteriyor. YSK verilerine göre Türkiye İşçi Partisi yüzde 1,76, Sol Parti yüzde 0,14, Türkiye Komünist Hareketi yüzde 0,03 oy aldı. Yüksek Seçim Kurulu
Bu rakamlar, Türkiye'deki radikal sol partilerin genel seçimlerde henüz geniş bir seçmen çoğunluğu oluşturamadığını gösteriyor. Ancak oy oranı ile siyasi etkiyi tamamen aynı kabul etmek de yanlış olur. Bazı partiler sendikal hareketlerde, üniversitelerde, yerel örgütlenmelerde, kültürel alanlarda veya belirli toplumsal hareketlerde seçim sonuçlarının çok ötesinde görünürlük kazanabiliyor.
Radikal solun yükselmesini sağlayabilecek temel sorunlar neler?
Geleceğe ilişkin tahmin yaparken ideolojiden çok toplumsal koşullara bakmak gerekiyor.
İlk büyük başlık ekonomik eşitsizlik.
Avrupa'da radikal sol desteğini inceleyen araştırmalar, düşük gelirli ve işsiz insanların radikal sol ideolojilere ortalamada daha fazla yakınlık gösterebildiğini ortaya koyuyor. Bunun önemli bir nedeni gelir dağılımına ve devletin eşitsizlikleri azaltma sorumluluğuna ilişkin tutumlar. Cambridge
Bu durum gelecekte de önemli olabilir. Konut fiyatları, genç işsizliği, güvencesiz çalışma, emeklilik sistemleri ve servet dağılımı çözülemezse radikal solun “ekonomik sistem değişmeli” mesajının daha fazla karşılık bulması mümkün.
İkinci başlık otomasyon ve yapay zekâ.
Önümüzdeki yıllarda yapay zekânın bazı meslekleri dönüştürmesi bekleniyor. Burada asıl siyasi soru şu olacak: Teknolojik verimlilikten elde edilen kazanç kimin olacak?
Eğer üretkenlik artışının büyük kısmı sermaye sahiplerinde toplanırken çalışanların ücretleri baskı altında kalırsa, radikal sol partiler bunu güçlü bir siyasi argümana dönüştürebilir. Evrensel temel gelir, çalışma saatlerinin azaltılması, kamu destekli istihdam ve stratejik sektörlerin kamu kontrolüne alınması gibi fikirler bu ortamda yeniden tartışılabilir.
Kadınların ve erkeklerin geleceğe ilişkin bakışları neden tek kalıba sığmaz?
Bu konuda özellikle dikkat edilmesi gereken bir nokta var: “Erkekler stratejik düşünür, kadınlar insan odaklı düşünür” gibi kesin genellemeler bilimsel açıdan savunulabilir değil.
Buna rağmen siyasi tartışmalarda farklı toplumsal deneyimlerin geleceğe yönelik öncelikleri etkileyebileceğini konuşabiliriz.
Örneğin erkek seçmenler arasında savunma sanayisi, istihdam, enerji güvenliği, teknolojik rekabet veya devletin ekonomik gücü gibi stratejik başlıkların daha fazla önemsenmesi bazı araştırmalarda görülebilir. Fakat bunun bütün erkekler için geçerli olduğunu söylemek mümkün değildir.
Kadın seçmenlerin ise bakım emeği, sağlık hizmetleri, eğitim, çocuk yoksulluğu, yaşlı bakımı, sosyal güvenlik ve çalışma hayatındaki eşitsizlikler gibi insan merkezli politika alanlarına özel önem verebilmesi mümkündür. Ancak bunun da “kadınların doğal olarak böyle düşündüğü” şeklinde yorumlanması doğru olmaz.
Asıl önemli olan, farklı deneyimlerin siyasal öncelikleri çeşitlendirmesidir.
Gelecekte başarılı olacak radikal sol hareketlerin de tam olarak burada avantaj sağlayabileceğini düşünüyorum: ekonomik program ile gündelik hayatı birbirinden ayırmamak.
Radikal solun geleceğinde sadece ekonomi belirleyici olmayacak
Sol partilerin geleceğini yalnızca “zenginlerden daha fazla vergi alacaklar mı?” sorusuyla değerlendirmek artık yeterli değil.
İklim değişikliği, göç, yapay zekâ, dijital mahremiyet, barınma, yaşlanan nüfus ve enerji güvenliği önümüzdeki dönemin en önemli siyasi meseleleri arasında olacak.
2025'te yayımlanan kapsamlı bir parti pozisyonları çalışması olan 2024 Chapel Hill Expert Survey, Avrupa'daki siyasi partilerin 1999-2024 arasındaki konumlarını karşılaştırmaya imkân sağlıyor. Araştırma, ekonomik sağ-sol ekseninin yanında Avrupa bütünleşmesi ve göç gibi konuların da giderek daha önemli bir siyasi ayrım oluşturduğunu ortaya koyuyor. ScienceDirect+1
Bu nedenle geleceğin radikal solu yalnızca “kapitalizm mi sosyalizm mi?” sorusuyla şekillenmeyecek.
Muhtemelen “yapay zekânın sahibi kim?”, “enerji kim tarafından kontrol edilmeli?”, “konut bir yatırım aracı mı yoksa temel ihtiyaç mı?”, “göçmenlerin sosyal hakları nasıl düzenlenmeli?” ve “iklim dönüşümünün maliyetini kim ödeyecek?” soruları çok daha belirleyici olacak.
Radikal solun önündeki en büyük stratejik sorun: Geniş kitlelere ulaşabilmek
Bana göre radikal solun geleceğindeki en kritik mesele ideolojik saflık değil, geniş toplum kesimlerini ikna edebilme kapasitesi.
Çünkü yalnızca mevcut sol seçmene hitap eden bir parti belli bir oy oranında sıkışabilir. Buna karşılık işçi sınıfından genç profesyonellere, düşük gelirli ailelerden küçük işletme sahiplerine kadar farklı kesimlerin ortak sorunlarına çözüm üreten bir hareket çok daha geniş bir taban oluşturabilir.
Burada erkek ve kadın siyasetçilerin farklı güçlü yönlerinden yararlanılması da önemli olabilir. Stratejik planlama, ekonomik modelleme, güvenlik ve teknoloji politikaları kadar bakım ekonomisi, sağlık, eğitim ve toplumsal dayanışma da siyasal programın merkezinde olmalı.
Bunun cinsiyet üzerinden katı biçimde bölünmesi ise ters etki yaratır. Geleceğin başarılı siyasi hareketleri muhtemelen bu alanları birbirinin alternatifi olarak değil, birbirini tamamlayan başlıklar olarak görecek.
Önümüzdeki 5-10 yılda radikal sol için hangi senaryolar mümkün?
Mevcut eğilimlere bakarak üç farklı senaryo düşünülebilir.
İlk senaryo, ekonomik eşitsizliklerin ve barınma krizinin büyümesiyle radikal solun yeniden güç kazanması. Özellikle genç seçmenlerin yüksek konut maliyetleri ve güvencesiz çalışma nedeniyle geleneksel merkez partilerden uzaklaşması bu ihtimali artırabilir.
İkinci senaryo, radikal solun daha ılımlı sosyal politika partileriyle ittifak kurarak etkisini artırması. Avrupa deneyimi, radikal solun parlamentoda belirli bir ağırlığa ulaştığında koalisyon ve politika pazarlıklarında etkili olabildiğini gösteriyor. Araştırmalar da radikal solun hükümet ortaklığı yaptığı durumlarda özellikle sosyal politika alanlarında önemli tartışmalar yaratabildiğine işaret ediyor. Cambridge
Üçüncü senaryo ise parçalanma. Radikal solun ekonomik eşitlik, göç, Avrupa Birliği, NATO, çevre politikaları ve kültürel meseleler konusunda kendi içinde yaşadığı ayrışmalar devam ederse seçmen açısından dağınık bir görüntü ortaya çıkabilir.
Bence üçüncü ihtimal küçümsenmemeli. Çünkü Avrupa'daki radikal sol partiler arasında ekonomik konularda benzerlik olsa bile uluslararası ilişkiler, göç ve kültürel politikalar konusunda ciddi farklılıklar bulunabiliyor.
Küresel gelişmeler Türkiye'yi nasıl etkileyebilir?
Türkiye açısından mesele biraz daha farklı.
Ekonomik krizler, yüksek konut maliyetleri, gençlerin gelecek beklentileri, iş güvencesi ve gelir dağılımı gibi konular radikal solun üzerinde durduğu ekonomik başlıkları Türkiye'de de gündeme taşıyor.
Fakat Türkiye'deki siyasi rekabetin yalnızca ekonomik sınıflar üzerinden şekillenmediğini de unutmamak gerekiyor. Kimlik, laiklik, milliyetçilik, güvenlik, dış politika ve kültürel değerler de seçmen davranışında önemli.
Dolayısıyla Türkiye'de radikal solun gelecekte büyümesi için yalnızca daha sert ekonomik söylem yeterli olmayabilir. İnsanların günlük hayatına doğrudan dokunan uygulanabilir politikalar geliştirmesi gerekebilir.
Örneğin kiracıların korunması, gençlerin istihdamı, kamu sağlık hizmetlerinin niteliği, eğitim maliyetleri, çalışanların pazarlık gücü ve teknolojik dönüşüm karşısında iş güvencesi gibi konular soyut ideolojik tartışmalardan daha geniş bir seçmen kitlesine ulaşabilir.
Benim açımdan en ilginç gelecek sorusu şu
Radikal solun gelecekte büyüyüp büyümeyeceğini yalnızca “insanlar daha solcu olacak mı?” sorusuyla değerlendirmek bana doğru gelmiyor.
Asıl soru şu olabilir:
İnsanlar ekonomik sistemin değiştirilmesini mi isteyecek, yoksa mevcut sistem içerisinde daha adil bir yaşam mı arayacak?
Bu ikisi birbirinden çok farklı.
2025'te yayımlanan ve 12 OECD ülkesindeki 300 bin parti açıklamasını inceleyen yeni bir araştırma, sol partilerin eşitlik gündeminin yalnızca kimlik ve haklar üzerinden ekonomik eşitliği terk ettiği şeklindeki basit anlatıyı desteklemiyor. Çalışma, ekonomik eşitlik ile eşit haklar arasındaki ilişkinin zaman içinde değiştiğini, fakat ekonomik eşitliğin sol siyasetten tamamen kaybolmadığını gösteriyor. Cambridge
Bu bana göre önemli bir işaret.
Çünkü geleceğin radikal solu başarılı olacaksa muhtemelen hem “daha adil bir ekonomi” hem de “daha kapsayıcı bir toplum” fikrini aynı siyasi çerçevede birleştirmek zorunda kalacak.
Ve burada forumdaki tartışmayı gerçekten ilginç hale getirecek birkaç soru var:
Yapay zekâ nedeniyle verimlilik arttığında bunun kazancı çalışanlara mı, şirketlere mi gitmeli?
Konut fiyatlarının yükselmesi gençleri radikal sol politikalara yaklaştırabilir mi?
Türkiye'de ekonomik eşitsizlik, kültürel ve kimlik temelli siyasi ayrışmaların önüne geçebilir mi?
Radikal sol partiler geniş kitlelere ulaşmak için söylemlerini yumuşatmalı mı, yoksa ideolojik çizgilerini daha net mi savunmalı?
Erkeklerin stratejik ve ekonomik politika öncelikleri ile kadınların bakım, sağlık ve toplumsal refah deneyimleri siyasal programlarda nasıl birlikte ele alınabilir?
Bence önümüzdeki 5-10 yılın en önemli gelişmelerinden biri, sağ ve sol arasındaki klasik ekonomik tartışmanın yapay zekâ, iklim, göç ve barınma sorunlarıyla yeniden şekillenmesi olacak. Radikal sol bu yeni sorunlara somut cevaplar verebilirse güç kazanabilir. Veremezse, ekonomik hoşnutsuzluğun başka siyasi hareketler tarafından sahiplenilmesi çok daha olası.
Sonuçta “aşırı sol” tek bir parti türü değil. Komünist partilerden demokratik sosyalist hareketlere, parlamenter radikal sol partilerden daha sistem karşıtı yapılara kadar geniş ve farklı bir siyasi alan söz konusu. Avrupa seçimleri ve akademik çalışmalar, bu alanın hâlâ önemli olduğunu fakat kendi içinde ciddi farklılıklar taşıdığını gösteriyor. Avrupa Seçim Sonuçları+1
Gelecekte belirleyici olan ise muhtemelen geçmişteki ideolojik etiketlerden çok, insanların şu soruya vereceği cevap olacak:
“Hayatımızı gerçekten değiştirecek ekonomik ve toplumsal çözüm hangisi?”
Siyaseti biraz yakından takip edenlerin sık sık karşılaştığı ama üzerinde pek de uzlaşılmayan bir kavram var: “aşırı sol”. Kimi zaman komünist partiler için, kimi zaman sosyalist hareketler için, kimi zaman da mevcut ekonomik ve siyasi düzeni kökten değiştirmeyi savunan bütün partiler için bu ifade kullanılıyor. Fakat işin ilginç tarafı, akademik literatürde “aşırı sol” ile “radikal sol” her zaman aynı anlamda kullanılmıyor.
Bu nedenle konuyu konuşurken önce kavramları ayırmak gerektiğini düşünüyorum. Bir partinin kapitalizmi eleştirmesi, kamusal mülkiyeti savunması veya yüksek gelir dağılımı politikaları istemesi tek başına onu “aşırı” yapmıyor. Siyasi bilim literatüründe “radikal sol” daha çok ekonomik ve toplumsal düzenin köklü biçimde değiştirilmesini isteyen, bunu da farklı demokratik yöntemlerle savunan parti ailesini tanımlamak için kullanılıyor. Araştırmalar da radikal sol partilerin kendi içinde oldukça farklı ideolojik ve örgütsel yapılara sahip olduğunu gösteriyor. Cambridge+1
“Aşırı sol” ile “radikal sol” aynı şey mi?
Bence bu ayrım, konuyu anlamanın en önemli noktası.
“Aşırı sol” ifadesi günlük ve siyasi tartışmalarda genellikle daha sert bir niteleme olarak kullanılıyor. “Radikal sol” ise akademik açıdan daha açıklayıcı. Radikal sol partiler; kapitalizmin ciddi biçimde dönüştürülmesini, servet ve gelir eşitsizliğinin azaltılmasını, güçlü sosyal devlet mekanizmalarını, işçi haklarının genişletilmesini, bazı durumlarda stratejik sektörlerde kamu mülkiyetini ve ekonomik karar alma süreçlerinin demokratikleştirilmesini savunabiliyor.
Fakat bu partilerin hepsi aynı noktada durmuyor. Bazıları parlamenter demokrasi içinde sosyalist dönüşüm hedeflerken bazıları piyasa ekonomisinin büyük ölçüde korunmasını ancak daha güçlü sosyal politikalar uygulanmasını savunuyor. Bazı komünist partiler ise kapitalizmin yerine sosyalist bir ekonomik sistem geçirilmesini temel hedef olarak görüyor.
Dolayısıyla “radikal sol” aslında tek bir siyasi çizgi değil, geniş bir parti ailesi.
Araştırmalar da bunu destekliyor. Batı Avrupa'da radikal sol seçmen davranışlarını inceleyen çalışmalar, ekonomik görüşlerin yanında siyasi güven, çevre politikaları ve toplumsal tutumların da belirleyici olduğunu gösteriyor. Cambridge
Avrupa'da hangi partiler radikal sol içinde değerlendiriliyor?
Avrupa'da bu kategoriye sokulan partiler ülkeden ülkeye değişiyor. Yunanistan'daki SYRIZA, Fransa'daki La France Insoumise, İspanya'daki Podemos, Portekiz'deki Bloco de Esquerda ve Almanya'daki Die Linke bu tartışmalarda sıkça anılan örnekler arasında.
Bunların yanında daha geleneksel komünist partiler de bulunuyor. Yunanistan Komünist Partisi (KKE), Portekiz Komünist Partisi (PCP) ve bazı ülkelerdeki komünist veya post-komünist partiler radikal solun daha geleneksel kanadını oluşturabiliyor.
2024 Avrupa Parlamentosu seçimleri de bu çeşitliliği oldukça net biçimde gösterdi. Avrupa Parlamentosu'nun resmi sonuçlarına göre “The Left” grubu 46 sandalyeyle parlamentoda yer aldı. Yunanistan'da SYRIZA yüzde 14,92, KKE ise yüzde 9,25 oy aldı. İspanya'da Podemos iki sandalye elde ederken, Sumar ve EH Bildu da The Left grubunda temsil edildi. Avrupa Seçim Sonuçları+2Avrupa Seçim Sonuçları+2
Burada önemli bir ayrıntı var: Bu partilerin tamamını “aşırı sol” olarak etiketlemek siyasi bilim açısından fazla basitleştirici olabilir. Örneğin seçim sistemi içinde çalışan, parlamenter demokrasiye bağlı ve koalisyon siyaseti yapan bir parti ile devrimci bir örgütlenme aynı kategoriye konulmamalı.
Türkiye'de radikal sol denince hangi partiler akla geliyor?
Türkiye'de de solun oldukça parçalı bir yapısı bulunuyor. Yüksek Seçim Kurulu'nun 2024 tarihli kararında Türkiye Komünist Partisi, Türkiye Komünist Hareketi, Türkiye İşçi Partisi, Sol Parti, Emek Partisi ve Halkın Kurtuluş Partisi dahil olmak üzere çok sayıda sol veya sosyalist çizgide parti listelenmişti. Yüksek Seçim Kurulu
Ancak bunların tamamını aynı ideolojik kategoriye koymak doğru olmaz. Örneğin sosyalist, komünist, devrimci sosyalist ve demokratik sol gelenekler arasında önemli farklar bulunuyor.
2023 milletvekili seçimleri de bu farklılığın seçim sonuçlarına yansımasını gösteriyor. YSK verilerine göre Türkiye İşçi Partisi yüzde 1,76, Sol Parti yüzde 0,14, Türkiye Komünist Hareketi yüzde 0,03 oy aldı. Yüksek Seçim Kurulu
Bu rakamlar, Türkiye'deki radikal sol partilerin genel seçimlerde henüz geniş bir seçmen çoğunluğu oluşturamadığını gösteriyor. Ancak oy oranı ile siyasi etkiyi tamamen aynı kabul etmek de yanlış olur. Bazı partiler sendikal hareketlerde, üniversitelerde, yerel örgütlenmelerde, kültürel alanlarda veya belirli toplumsal hareketlerde seçim sonuçlarının çok ötesinde görünürlük kazanabiliyor.
Radikal solun yükselmesini sağlayabilecek temel sorunlar neler?
Geleceğe ilişkin tahmin yaparken ideolojiden çok toplumsal koşullara bakmak gerekiyor.
İlk büyük başlık ekonomik eşitsizlik.
Avrupa'da radikal sol desteğini inceleyen araştırmalar, düşük gelirli ve işsiz insanların radikal sol ideolojilere ortalamada daha fazla yakınlık gösterebildiğini ortaya koyuyor. Bunun önemli bir nedeni gelir dağılımına ve devletin eşitsizlikleri azaltma sorumluluğuna ilişkin tutumlar. Cambridge
Bu durum gelecekte de önemli olabilir. Konut fiyatları, genç işsizliği, güvencesiz çalışma, emeklilik sistemleri ve servet dağılımı çözülemezse radikal solun “ekonomik sistem değişmeli” mesajının daha fazla karşılık bulması mümkün.
İkinci başlık otomasyon ve yapay zekâ.
Önümüzdeki yıllarda yapay zekânın bazı meslekleri dönüştürmesi bekleniyor. Burada asıl siyasi soru şu olacak: Teknolojik verimlilikten elde edilen kazanç kimin olacak?
Eğer üretkenlik artışının büyük kısmı sermaye sahiplerinde toplanırken çalışanların ücretleri baskı altında kalırsa, radikal sol partiler bunu güçlü bir siyasi argümana dönüştürebilir. Evrensel temel gelir, çalışma saatlerinin azaltılması, kamu destekli istihdam ve stratejik sektörlerin kamu kontrolüne alınması gibi fikirler bu ortamda yeniden tartışılabilir.
Kadınların ve erkeklerin geleceğe ilişkin bakışları neden tek kalıba sığmaz?
Bu konuda özellikle dikkat edilmesi gereken bir nokta var: “Erkekler stratejik düşünür, kadınlar insan odaklı düşünür” gibi kesin genellemeler bilimsel açıdan savunulabilir değil.
Buna rağmen siyasi tartışmalarda farklı toplumsal deneyimlerin geleceğe yönelik öncelikleri etkileyebileceğini konuşabiliriz.
Örneğin erkek seçmenler arasında savunma sanayisi, istihdam, enerji güvenliği, teknolojik rekabet veya devletin ekonomik gücü gibi stratejik başlıkların daha fazla önemsenmesi bazı araştırmalarda görülebilir. Fakat bunun bütün erkekler için geçerli olduğunu söylemek mümkün değildir.
Kadın seçmenlerin ise bakım emeği, sağlık hizmetleri, eğitim, çocuk yoksulluğu, yaşlı bakımı, sosyal güvenlik ve çalışma hayatındaki eşitsizlikler gibi insan merkezli politika alanlarına özel önem verebilmesi mümkündür. Ancak bunun da “kadınların doğal olarak böyle düşündüğü” şeklinde yorumlanması doğru olmaz.
Asıl önemli olan, farklı deneyimlerin siyasal öncelikleri çeşitlendirmesidir.
Gelecekte başarılı olacak radikal sol hareketlerin de tam olarak burada avantaj sağlayabileceğini düşünüyorum: ekonomik program ile gündelik hayatı birbirinden ayırmamak.
Radikal solun geleceğinde sadece ekonomi belirleyici olmayacak
Sol partilerin geleceğini yalnızca “zenginlerden daha fazla vergi alacaklar mı?” sorusuyla değerlendirmek artık yeterli değil.
İklim değişikliği, göç, yapay zekâ, dijital mahremiyet, barınma, yaşlanan nüfus ve enerji güvenliği önümüzdeki dönemin en önemli siyasi meseleleri arasında olacak.
2025'te yayımlanan kapsamlı bir parti pozisyonları çalışması olan 2024 Chapel Hill Expert Survey, Avrupa'daki siyasi partilerin 1999-2024 arasındaki konumlarını karşılaştırmaya imkân sağlıyor. Araştırma, ekonomik sağ-sol ekseninin yanında Avrupa bütünleşmesi ve göç gibi konuların da giderek daha önemli bir siyasi ayrım oluşturduğunu ortaya koyuyor. ScienceDirect+1
Bu nedenle geleceğin radikal solu yalnızca “kapitalizm mi sosyalizm mi?” sorusuyla şekillenmeyecek.
Muhtemelen “yapay zekânın sahibi kim?”, “enerji kim tarafından kontrol edilmeli?”, “konut bir yatırım aracı mı yoksa temel ihtiyaç mı?”, “göçmenlerin sosyal hakları nasıl düzenlenmeli?” ve “iklim dönüşümünün maliyetini kim ödeyecek?” soruları çok daha belirleyici olacak.
Radikal solun önündeki en büyük stratejik sorun: Geniş kitlelere ulaşabilmek
Bana göre radikal solun geleceğindeki en kritik mesele ideolojik saflık değil, geniş toplum kesimlerini ikna edebilme kapasitesi.
Çünkü yalnızca mevcut sol seçmene hitap eden bir parti belli bir oy oranında sıkışabilir. Buna karşılık işçi sınıfından genç profesyonellere, düşük gelirli ailelerden küçük işletme sahiplerine kadar farklı kesimlerin ortak sorunlarına çözüm üreten bir hareket çok daha geniş bir taban oluşturabilir.
Burada erkek ve kadın siyasetçilerin farklı güçlü yönlerinden yararlanılması da önemli olabilir. Stratejik planlama, ekonomik modelleme, güvenlik ve teknoloji politikaları kadar bakım ekonomisi, sağlık, eğitim ve toplumsal dayanışma da siyasal programın merkezinde olmalı.
Bunun cinsiyet üzerinden katı biçimde bölünmesi ise ters etki yaratır. Geleceğin başarılı siyasi hareketleri muhtemelen bu alanları birbirinin alternatifi olarak değil, birbirini tamamlayan başlıklar olarak görecek.
Önümüzdeki 5-10 yılda radikal sol için hangi senaryolar mümkün?
Mevcut eğilimlere bakarak üç farklı senaryo düşünülebilir.
İlk senaryo, ekonomik eşitsizliklerin ve barınma krizinin büyümesiyle radikal solun yeniden güç kazanması. Özellikle genç seçmenlerin yüksek konut maliyetleri ve güvencesiz çalışma nedeniyle geleneksel merkez partilerden uzaklaşması bu ihtimali artırabilir.
İkinci senaryo, radikal solun daha ılımlı sosyal politika partileriyle ittifak kurarak etkisini artırması. Avrupa deneyimi, radikal solun parlamentoda belirli bir ağırlığa ulaştığında koalisyon ve politika pazarlıklarında etkili olabildiğini gösteriyor. Araştırmalar da radikal solun hükümet ortaklığı yaptığı durumlarda özellikle sosyal politika alanlarında önemli tartışmalar yaratabildiğine işaret ediyor. Cambridge
Üçüncü senaryo ise parçalanma. Radikal solun ekonomik eşitlik, göç, Avrupa Birliği, NATO, çevre politikaları ve kültürel meseleler konusunda kendi içinde yaşadığı ayrışmalar devam ederse seçmen açısından dağınık bir görüntü ortaya çıkabilir.
Bence üçüncü ihtimal küçümsenmemeli. Çünkü Avrupa'daki radikal sol partiler arasında ekonomik konularda benzerlik olsa bile uluslararası ilişkiler, göç ve kültürel politikalar konusunda ciddi farklılıklar bulunabiliyor.
Küresel gelişmeler Türkiye'yi nasıl etkileyebilir?
Türkiye açısından mesele biraz daha farklı.
Ekonomik krizler, yüksek konut maliyetleri, gençlerin gelecek beklentileri, iş güvencesi ve gelir dağılımı gibi konular radikal solun üzerinde durduğu ekonomik başlıkları Türkiye'de de gündeme taşıyor.
Fakat Türkiye'deki siyasi rekabetin yalnızca ekonomik sınıflar üzerinden şekillenmediğini de unutmamak gerekiyor. Kimlik, laiklik, milliyetçilik, güvenlik, dış politika ve kültürel değerler de seçmen davranışında önemli.
Dolayısıyla Türkiye'de radikal solun gelecekte büyümesi için yalnızca daha sert ekonomik söylem yeterli olmayabilir. İnsanların günlük hayatına doğrudan dokunan uygulanabilir politikalar geliştirmesi gerekebilir.
Örneğin kiracıların korunması, gençlerin istihdamı, kamu sağlık hizmetlerinin niteliği, eğitim maliyetleri, çalışanların pazarlık gücü ve teknolojik dönüşüm karşısında iş güvencesi gibi konular soyut ideolojik tartışmalardan daha geniş bir seçmen kitlesine ulaşabilir.
Benim açımdan en ilginç gelecek sorusu şu
Radikal solun gelecekte büyüyüp büyümeyeceğini yalnızca “insanlar daha solcu olacak mı?” sorusuyla değerlendirmek bana doğru gelmiyor.
Asıl soru şu olabilir:
İnsanlar ekonomik sistemin değiştirilmesini mi isteyecek, yoksa mevcut sistem içerisinde daha adil bir yaşam mı arayacak?
Bu ikisi birbirinden çok farklı.
2025'te yayımlanan ve 12 OECD ülkesindeki 300 bin parti açıklamasını inceleyen yeni bir araştırma, sol partilerin eşitlik gündeminin yalnızca kimlik ve haklar üzerinden ekonomik eşitliği terk ettiği şeklindeki basit anlatıyı desteklemiyor. Çalışma, ekonomik eşitlik ile eşit haklar arasındaki ilişkinin zaman içinde değiştiğini, fakat ekonomik eşitliğin sol siyasetten tamamen kaybolmadığını gösteriyor. Cambridge
Bu bana göre önemli bir işaret.
Çünkü geleceğin radikal solu başarılı olacaksa muhtemelen hem “daha adil bir ekonomi” hem de “daha kapsayıcı bir toplum” fikrini aynı siyasi çerçevede birleştirmek zorunda kalacak.
Ve burada forumdaki tartışmayı gerçekten ilginç hale getirecek birkaç soru var:
Yapay zekâ nedeniyle verimlilik arttığında bunun kazancı çalışanlara mı, şirketlere mi gitmeli?
Konut fiyatlarının yükselmesi gençleri radikal sol politikalara yaklaştırabilir mi?
Türkiye'de ekonomik eşitsizlik, kültürel ve kimlik temelli siyasi ayrışmaların önüne geçebilir mi?
Radikal sol partiler geniş kitlelere ulaşmak için söylemlerini yumuşatmalı mı, yoksa ideolojik çizgilerini daha net mi savunmalı?
Erkeklerin stratejik ve ekonomik politika öncelikleri ile kadınların bakım, sağlık ve toplumsal refah deneyimleri siyasal programlarda nasıl birlikte ele alınabilir?
Bence önümüzdeki 5-10 yılın en önemli gelişmelerinden biri, sağ ve sol arasındaki klasik ekonomik tartışmanın yapay zekâ, iklim, göç ve barınma sorunlarıyla yeniden şekillenmesi olacak. Radikal sol bu yeni sorunlara somut cevaplar verebilirse güç kazanabilir. Veremezse, ekonomik hoşnutsuzluğun başka siyasi hareketler tarafından sahiplenilmesi çok daha olası.
Sonuçta “aşırı sol” tek bir parti türü değil. Komünist partilerden demokratik sosyalist hareketlere, parlamenter radikal sol partilerden daha sistem karşıtı yapılara kadar geniş ve farklı bir siyasi alan söz konusu. Avrupa seçimleri ve akademik çalışmalar, bu alanın hâlâ önemli olduğunu fakat kendi içinde ciddi farklılıklar taşıdığını gösteriyor. Avrupa Seçim Sonuçları+1
Gelecekte belirleyici olan ise muhtemelen geçmişteki ideolojik etiketlerden çok, insanların şu soruya vereceği cevap olacak:
“Hayatımızı gerçekten değiştirecek ekonomik ve toplumsal çözüm hangisi?”