Sude
New member
Akıl Ne Demek? Kısaca Akıl Nedir, Ne İşe Yarar?
Akıl deyince benim zihnimde ilk olarak şu sahne canlanıyor: İnsan buzdolabını açıyor, 30 saniye boyunca içine bakıyor, hiçbir şey bulamıyor ve sonra kapıyı kapatıp “Evde yiyecek yok” sonucuna varıyor. Beş dakika sonra aynı buzdolabını tekrar açıyor. Çünkü akıl bazen son derece gelişmiş bir problem çözme mekanizmasıyken bazen de “Belki bu sefer pizza belirir” umuduyla çalışan tuhaf bir sistem olabiliyor.
Peki gerçekten akıl ne demek?
Kısaca söylemek gerekirse akıl; düşünme, anlama, değerlendirme, karşılaştırma, neden-sonuç ilişkisi kurma, problem çözme ve karar verme yeteneğidir. İnsan, aklı sayesinde yalnızca gördüğü şeyi algılamakla kalmaz; gördüklerinden anlam çıkarabilir, geçmiş deneyimlerinden yararlanabilir ve gelecekte ne yapacağını planlayabilir.
Ama aklı yalnızca “zekâ” olarak görmek biraz eksik kalır. Zeki olmak başka, aklı etkili kullanmak başka bir mesele. Çok bilgi sahibi olup yanlış karar verebiliriz. Hiç beklemediğimiz bir anda basit bir sorunu son derece pratik biçimde çözebiliriz.
İşte işin eğlenceli tarafı da burada başlıyor.
Akıl ile Zekâ Aynı Şey mi?
Günlük konuşmada akıl ve zekâ kelimelerini birbirinin yerine kullanıyoruz. Oysa aralarında önemli bir fark bulunuyor.
Zekâ, bilgiyi öğrenme, ilişkileri fark etme, yeni problemleri çözme ve zihinsel işlemleri gerçekleştirme kapasitesiyle ilişkilidir.
Akıl ise bu kapasiteyi kullanarak değerlendirme yapmayı, seçenekleri tartmayı ve davranışlara yön vermeyi kapsayan daha geniş bir kavram olarak düşünülebilir.
Mesela bir insan çok hızlı matematik problemi çözebilir. Bu onun güçlü bilişsel becerilere sahip olduğunu gösterebilir. Ancak aynı insan parasını sürekli düşünmeden harcıyorsa, burada mesele matematik bilmemek değil; eldeki bilgiyi yaşam kararlarına aktarmaktır.
Başka bir örnek düşünelim.
Bir arkadaşınız size sinirlenmiş olsun. Zekânız, onun söylediklerinden hangi cümlenin neden söylendiğini hızlıca analiz edebilir. Akıl ise “Şimdi haklı olduğumu kanıtlamak mı daha önemli, yoksa bu ilişkiyi gereksiz yere kırmamak mı?” sorusunu sordurabilir.
Yani akıl sadece “Ne biliyorum?” sorusuyla ilgilenmez.
Bazen asıl soru şudur:
“Bildiklerimle ne yapmalıyım?”
Akıl Nasıl Çalışır?
Akıl tek bir düğmeye basıp çalışan mekanik bir cihaz değildir. Duygular, deneyimler, dikkat, hafıza, çevre, eğitim, sosyal ilişkiler ve içinde bulunulan koşullar düşünme biçimimizi etkileyebilir.
Örneğin gece saat 02.00'de internette gördüğünüz bir yoruma sinirlenip uzun bir cevap yazmakla, ertesi sabah aynı yorumu okuyup cevap vermek arasında ciddi fark olabilir.
İlk durumda öfke düşünme sürecini etkileyebilir.
İkinci durumda zaman kazanmış oluruz.
Bu yüzden aklı kullanmak yalnızca “çok düşünmek” değildir. Bazen düşünmeden önce durabilmek de aklın önemli bir parçasıdır.
İnsan aklı aynı zamanda geçmiş deneyimlerden yararlanır. Daha önce sıcak tavaya dokunup elini yakan biri, ikinci kez tavayı çıplak elle tutmama eğiliminde olur. Bu basit örnek aslında oldukça önemlidir: Akıl deneyimlerden öğrenerek gelecekteki davranışları şekillendirebilir.
Fakat burada küçük bir sorun var.
Geçmiş deneyimlerimiz her zaman doğru sonuç vermez.
Bir kişi bir kez başarısız oldu diye aynı şeyi her zaman başarısızlıkla sonuçlanacak sanabilir. Akıl burada yalnızca geçmişi hatırlamak değil, geçmiş deneyimin gerçekten genellenebilir olup olmadığını sorgulamaktır.
Akıl Duyguların Karşıtı mı?
Bence akıl hakkında yapılan en ilginç yanlışlardan biri, akıl ile duyguların sürekli kavga eden iki düşman gibi düşünülmesidir.
Sanki beynin içinde küçük bir toplantı yapılıyor:
- Mantık konuşacak!
- Hayır, kalbim kırıldı!
- Toplantı bitmiştir!
Oysa insan davranışı bundan çok daha karmaşıktır.
Duygular kararlarımızı etkileyebilir ve bazı durumlarda bize önemli sosyal bilgiler sağlayabilir. Korku tehlikeye dikkat çekebilir. Empati başkasının durumunu anlamamıza yardımcı olabilir. Üzüntü bir kaybın farkına varmamızı sağlayabilir. Öfke ise bazı durumlarda sınırlarımızın ihlal edildiğini fark etmemize yol açabilir.
Sorun duyguların varlığı değil, onların karar sürecini tamamen kontrol etmesidir.
Aynı şekilde sadece soğuk mantıkla hareket etmek de her zaman ideal değildir.
Bir arkadaşınız zor bir dönemden geçiyorsa ona “Verilere göre üzülmen mantıksız” demek pek işe yaramaz. İnsan ilişkilerinde yalnızca doğru çözümü bulmak değil, karşımızdaki insanın ne yaşadığını anlamak da önemlidir.
Erkekler Çözüm Odaklı, Kadınlar Empatik mi?
Bu konuya gelince dikkatli olmak gerekiyor. “Erkekler böyledir, kadınlar şöyledir” şeklindeki kesin cümleler insan çeşitliliğini gereksiz yere daraltır.
Bunun yerine farklı insanların problem çözme ve ilişki kurma biçimlerine bakmak daha anlamlıdır.
Örneğin Ahmet'i düşünelim. Bir mühendis ve karşılaştığı problemi hızlıca parçalara ayırıyor:
“Problem nerede? Kaynak ne? Üç seçenek var. En düşük maliyetli çözüm hangisi?”
Bu, çözüm odaklı ve stratejik bir yaklaşım olabilir.
Aynı ekipte çalışan Zeynep ise şöyle düşünebilir:
“Bu değişiklik ekipteki insanları nasıl etkileyecek? Kim zorlanabilir? Kararı uygularken iletişim tarafında ne yapmamız gerekiyor?”
Bu da empatik ve ilişki odaklı bir yaklaşım olabilir.
Fakat aynı örnekte Zeynep'in stratejik düşünemeyeceğini veya Ahmet'in empati kuramayacağını söylemek anlamsız olur. Gerçek hayatta insanlar tek bir düşünme biçimine sıkışmış değildir.
Kadınlar arasında son derece stratejik yöneticiler, erkekler arasında son derece empatik babalar, öğretmenler, doktorlar ve arkadaşlar vardır. Aynı kişinin bile hayatının farklı dönemlerinde farklı yaklaşımları öne çıkabilir.
Asıl mesele cinsiyetten çok kişilik, deneyim, eğitim, kültür, görev, bağlam ve bireysel farklılıklardır.
Hatta iyi bir karar çoğu zaman iki yaklaşımın birleşiminden çıkar:
“En uygulanabilir çözüm ne?”
ve
“Bu çözüm insanları nasıl etkileyecek?”
Bu iki soruyu aynı anda sorabilmek oldukça güçlü bir düşünme biçimidir.
Akıl Günlük Hayatta Nerede Karşımıza Çıkar?
Akıl yalnızca felsefe kitaplarında veya sınav sorularında karşımıza çıkmaz. Her gün yüzlerce küçük karar verirken onu kullanırız.
Markete gidip yalnızca ekmek almak üzere çıkıp eve üç poşet atıştırmalıkla dönmek de bir karar sürecidir.
Bir iş teklifini değerlendirmek, arkadaşınızla tartışırken vereceğiniz cevabı seçmek, kredi kullanmadan önce bütçeyi hesaplamak, çocuğunuza bir davranışın neden yanlış olduğunu anlatmak, trafikte birkaç saniye beklemek...
Hepsi aklın farklı biçimlerde devreye girdiği durumlardır.
Özellikle problem çözme sırasında aklın işleyişini daha rahat görebiliriz.
Örneğin bilgisayarınız bozuldu.
Panikleyip “Bu bilgisayar kesin öldü” demek bir sonuçtur.
Akıl ise sorular sorar:
“Elektrik geliyor mu?”
“Kablo sağlam mı?”
“Ekran mı çalışmıyor, cihaz mı?”
“Son değişiklik neydi?”
“Başka bir cihazla test edebilir miyim?”
Burada akıl, belirsiz bir problemi küçük ve test edilebilir parçalara ayırır.
Bu yaklaşım bilimsel düşünmenin de temel unsurlarından biridir.
Akıllı İnsan Hiç Yanılmaz mı?
Hayır.
Hatta aklın önemli özelliklerinden biri, yanılabileceğini kabul edebilmesidir.
İnsan zihni çeşitli bilişsel yanılgılara açıktır. Daha önce inandığımız bir düşünceyi destekleyen bilgileri daha kolay fark edebilir, ilk duyduğumuz sayıya gereğinden fazla önem verebilir veya bir olayı sonradan olduğundan farklı hatırlayabiliriz.
Bu nedenle akıl yalnızca cevap bulmak değil, kendi cevabını da sorgulayabilmektir.
“Ben bunu neden düşünüyorum?”
“Bu düşüncemi destekleyen gerçek bir kanıt var mı?”
“Karşı tarafın bakış açısında gözden kaçırdığım bir şey olabilir mi?”
“Fikrimi değiştirmemi sağlayacak hangi bilgi var?”
Bu sorular insanın düşünme kalitesini artırabilir.
Belki de aklın en olgun hali, her konuda haklı olduğuna inanmak değil; yanlış olma ihtimaline zihinsel olarak yer açabilmektir.
Akıl ve Sağduyu Arasındaki Bağ
“Akıllı davran” ile “sağduyulu davran” ifadelerini sık sık duyuyoruz.
Sağduyu, günlük yaşamda makul ve gerçekçi değerlendirmeler yapabilme anlamında kullanılır. Ancak sağduyu da otomatik olarak yanılmaz değildir. Toplumdan topluma ve durumdan duruma değişen kabuller bulunabilir.
Mesela yağmur yağarken şemsiye almak oldukça makul görünebilir. Fakat hava bir anda açarsa şemsiyeyi bütün gün taşımak zorunda kalabilirsiniz.
Hayatın büyük kısmı zaten böyle küçük belirsizliklerden oluşuyor.
Akıl bize kesinlik vaat etmekten çok, belirsizlik altında daha iyi kararlar vermemize yardımcı olur.
Bu yüzden akıllı karar her zaman “kesinlikle doğru çıkacak karar” değildir.
Bazen elinizdeki bilgilerle en makul gerekçeye dayanan karardır.
Akıl Geliştirilebilir mi?
Akıl kavramının kendisi ile bilişsel becerilerin geliştirilmesi arasında ayrım yapmak gerekir. İnsan beyninin öğrenme ve uyum sağlama kapasitesi yaşam boyunca devam eder. Öğrenmek, farklı bakış açılarıyla karşılaşmak, problemleri analiz etmek, hata yaptığında nedenini incelemek ve yeni bilgiler edinmek düşünme becerilerini destekleyebilir.
Kitap okumak tek başına sihirli bir “akıl yükseltme iksiri” değildir. Kitabı okuyup kapattıktan sonra hiçbir şeyi sorgulamıyorsanız, kitaplığınız büyür ama düşünce sisteminiz aynı kalabilir.
Daha değerli olan, okuduklarınızı değerlendirmek ve farklı görüşleri karşılaştırmaktır.
Bir konuda yalnızca sizinle aynı fikirde olan insanları dinlemek yerine karşı görüşleri de anlamaya çalışmak zihinsel esnekliği artırabilir.
Üstelik bunu yapmak için sürekli ciddi olmak da gerekmiyor.
Satranç oynayabilirsiniz.
Yeni bir dil öğrenebilirsiniz.
Bir tartışmada son sözü söylemek yerine karşı tarafın ne anlatmaya çalıştığını çözmeye çalışabilirsiniz.
Bir problemi çözmeden önce birkaç farklı ihtimal yazabilirsiniz.
Hatta bazen “Bilmiyorum” demeyi deneyebilirsiniz.
Üç kelime, insan egosu açısından küçük; akıl açısından oldukça büyük olabilir.
Akıl Bize Asıl Olarak Ne Kazandırır?
Akıl, hayatı hatasız yaşama garantisi vermez.
Daha çok, yaşadığımız olayları anlamlandırmamıza ve seçimlerimizin sonuçlarını değerlendirmemize yardımcı olur.
Bizi geçmiş deneyimlerden öğrenmeye, geleceği düşünmeye ve içinde bulunduğumuz anı değerlendirmeye yöneltir.
Belki de aklın en ilginç tarafı burada ortaya çıkıyor:
İnsan yalnızca sorun çözmez; hangi sorunun gerçekten önemli olduğunu da seçer.
Bir tartışmayı kazanmak mı önemlidir, ilişkiyi korumak mı?
Daha fazla para kazanmak mı, daha fazla boş zaman kazanmak mı?
Haklı çıkmak mı, yeni bir şey öğrenmek mi?
Hızlı cevap vermek mi, doğru soruyu sormak mı?
Bunların tek bir evrensel cevabı olmayabilir.
Akıl bize bütün cevapları hazır olarak vermez. Bazen yalnızca doğru soruyu sormayı öğretir.
Ve belki de “akıl” kelimesini birkaç cümleyle açıklamak gerekirse en sade tanım şudur:
Akıl; insanın düşünmesini, anlamasını, değerlendirmesini, seçim yapmasını ve deneyimlerinden öğrenmesini sağlayan zihinsel yetidir.
Fakat aklı gerçekten değerli yapan yalnızca çok düşünmek değildir.
Ne zaman düşünmek, neyi sorgulamak, hangi bilgiyi önemsemek ve kararlarımızın başkalarını nasıl etkileyebileceğini fark etmek de aklın bir parçasıdır.
Sonuçta hepimiz zaman zaman buzdolabını üçüncü kez açacağız.
Önemli olan buzdolabının içinde peynir olup olmadığını bulmak kadar, neden tekrar açtığımızı da bir gün fark edebilmek.
Akıl deyince benim zihnimde ilk olarak şu sahne canlanıyor: İnsan buzdolabını açıyor, 30 saniye boyunca içine bakıyor, hiçbir şey bulamıyor ve sonra kapıyı kapatıp “Evde yiyecek yok” sonucuna varıyor. Beş dakika sonra aynı buzdolabını tekrar açıyor. Çünkü akıl bazen son derece gelişmiş bir problem çözme mekanizmasıyken bazen de “Belki bu sefer pizza belirir” umuduyla çalışan tuhaf bir sistem olabiliyor.
Peki gerçekten akıl ne demek?
Kısaca söylemek gerekirse akıl; düşünme, anlama, değerlendirme, karşılaştırma, neden-sonuç ilişkisi kurma, problem çözme ve karar verme yeteneğidir. İnsan, aklı sayesinde yalnızca gördüğü şeyi algılamakla kalmaz; gördüklerinden anlam çıkarabilir, geçmiş deneyimlerinden yararlanabilir ve gelecekte ne yapacağını planlayabilir.
Ama aklı yalnızca “zekâ” olarak görmek biraz eksik kalır. Zeki olmak başka, aklı etkili kullanmak başka bir mesele. Çok bilgi sahibi olup yanlış karar verebiliriz. Hiç beklemediğimiz bir anda basit bir sorunu son derece pratik biçimde çözebiliriz.
İşte işin eğlenceli tarafı da burada başlıyor.
Akıl ile Zekâ Aynı Şey mi?
Günlük konuşmada akıl ve zekâ kelimelerini birbirinin yerine kullanıyoruz. Oysa aralarında önemli bir fark bulunuyor.
Zekâ, bilgiyi öğrenme, ilişkileri fark etme, yeni problemleri çözme ve zihinsel işlemleri gerçekleştirme kapasitesiyle ilişkilidir.
Akıl ise bu kapasiteyi kullanarak değerlendirme yapmayı, seçenekleri tartmayı ve davranışlara yön vermeyi kapsayan daha geniş bir kavram olarak düşünülebilir.
Mesela bir insan çok hızlı matematik problemi çözebilir. Bu onun güçlü bilişsel becerilere sahip olduğunu gösterebilir. Ancak aynı insan parasını sürekli düşünmeden harcıyorsa, burada mesele matematik bilmemek değil; eldeki bilgiyi yaşam kararlarına aktarmaktır.
Başka bir örnek düşünelim.
Bir arkadaşınız size sinirlenmiş olsun. Zekânız, onun söylediklerinden hangi cümlenin neden söylendiğini hızlıca analiz edebilir. Akıl ise “Şimdi haklı olduğumu kanıtlamak mı daha önemli, yoksa bu ilişkiyi gereksiz yere kırmamak mı?” sorusunu sordurabilir.
Yani akıl sadece “Ne biliyorum?” sorusuyla ilgilenmez.
Bazen asıl soru şudur:
“Bildiklerimle ne yapmalıyım?”
Akıl Nasıl Çalışır?
Akıl tek bir düğmeye basıp çalışan mekanik bir cihaz değildir. Duygular, deneyimler, dikkat, hafıza, çevre, eğitim, sosyal ilişkiler ve içinde bulunulan koşullar düşünme biçimimizi etkileyebilir.
Örneğin gece saat 02.00'de internette gördüğünüz bir yoruma sinirlenip uzun bir cevap yazmakla, ertesi sabah aynı yorumu okuyup cevap vermek arasında ciddi fark olabilir.
İlk durumda öfke düşünme sürecini etkileyebilir.
İkinci durumda zaman kazanmış oluruz.
Bu yüzden aklı kullanmak yalnızca “çok düşünmek” değildir. Bazen düşünmeden önce durabilmek de aklın önemli bir parçasıdır.
İnsan aklı aynı zamanda geçmiş deneyimlerden yararlanır. Daha önce sıcak tavaya dokunup elini yakan biri, ikinci kez tavayı çıplak elle tutmama eğiliminde olur. Bu basit örnek aslında oldukça önemlidir: Akıl deneyimlerden öğrenerek gelecekteki davranışları şekillendirebilir.
Fakat burada küçük bir sorun var.
Geçmiş deneyimlerimiz her zaman doğru sonuç vermez.
Bir kişi bir kez başarısız oldu diye aynı şeyi her zaman başarısızlıkla sonuçlanacak sanabilir. Akıl burada yalnızca geçmişi hatırlamak değil, geçmiş deneyimin gerçekten genellenebilir olup olmadığını sorgulamaktır.
Akıl Duyguların Karşıtı mı?
Bence akıl hakkında yapılan en ilginç yanlışlardan biri, akıl ile duyguların sürekli kavga eden iki düşman gibi düşünülmesidir.
Sanki beynin içinde küçük bir toplantı yapılıyor:
- Mantık konuşacak!
- Hayır, kalbim kırıldı!
- Toplantı bitmiştir!
Oysa insan davranışı bundan çok daha karmaşıktır.
Duygular kararlarımızı etkileyebilir ve bazı durumlarda bize önemli sosyal bilgiler sağlayabilir. Korku tehlikeye dikkat çekebilir. Empati başkasının durumunu anlamamıza yardımcı olabilir. Üzüntü bir kaybın farkına varmamızı sağlayabilir. Öfke ise bazı durumlarda sınırlarımızın ihlal edildiğini fark etmemize yol açabilir.
Sorun duyguların varlığı değil, onların karar sürecini tamamen kontrol etmesidir.
Aynı şekilde sadece soğuk mantıkla hareket etmek de her zaman ideal değildir.
Bir arkadaşınız zor bir dönemden geçiyorsa ona “Verilere göre üzülmen mantıksız” demek pek işe yaramaz. İnsan ilişkilerinde yalnızca doğru çözümü bulmak değil, karşımızdaki insanın ne yaşadığını anlamak da önemlidir.
Erkekler Çözüm Odaklı, Kadınlar Empatik mi?
Bu konuya gelince dikkatli olmak gerekiyor. “Erkekler böyledir, kadınlar şöyledir” şeklindeki kesin cümleler insan çeşitliliğini gereksiz yere daraltır.
Bunun yerine farklı insanların problem çözme ve ilişki kurma biçimlerine bakmak daha anlamlıdır.
Örneğin Ahmet'i düşünelim. Bir mühendis ve karşılaştığı problemi hızlıca parçalara ayırıyor:
“Problem nerede? Kaynak ne? Üç seçenek var. En düşük maliyetli çözüm hangisi?”
Bu, çözüm odaklı ve stratejik bir yaklaşım olabilir.
Aynı ekipte çalışan Zeynep ise şöyle düşünebilir:
“Bu değişiklik ekipteki insanları nasıl etkileyecek? Kim zorlanabilir? Kararı uygularken iletişim tarafında ne yapmamız gerekiyor?”
Bu da empatik ve ilişki odaklı bir yaklaşım olabilir.
Fakat aynı örnekte Zeynep'in stratejik düşünemeyeceğini veya Ahmet'in empati kuramayacağını söylemek anlamsız olur. Gerçek hayatta insanlar tek bir düşünme biçimine sıkışmış değildir.
Kadınlar arasında son derece stratejik yöneticiler, erkekler arasında son derece empatik babalar, öğretmenler, doktorlar ve arkadaşlar vardır. Aynı kişinin bile hayatının farklı dönemlerinde farklı yaklaşımları öne çıkabilir.
Asıl mesele cinsiyetten çok kişilik, deneyim, eğitim, kültür, görev, bağlam ve bireysel farklılıklardır.
Hatta iyi bir karar çoğu zaman iki yaklaşımın birleşiminden çıkar:
“En uygulanabilir çözüm ne?”
ve
“Bu çözüm insanları nasıl etkileyecek?”
Bu iki soruyu aynı anda sorabilmek oldukça güçlü bir düşünme biçimidir.
Akıl Günlük Hayatta Nerede Karşımıza Çıkar?
Akıl yalnızca felsefe kitaplarında veya sınav sorularında karşımıza çıkmaz. Her gün yüzlerce küçük karar verirken onu kullanırız.
Markete gidip yalnızca ekmek almak üzere çıkıp eve üç poşet atıştırmalıkla dönmek de bir karar sürecidir.
Bir iş teklifini değerlendirmek, arkadaşınızla tartışırken vereceğiniz cevabı seçmek, kredi kullanmadan önce bütçeyi hesaplamak, çocuğunuza bir davranışın neden yanlış olduğunu anlatmak, trafikte birkaç saniye beklemek...
Hepsi aklın farklı biçimlerde devreye girdiği durumlardır.
Özellikle problem çözme sırasında aklın işleyişini daha rahat görebiliriz.
Örneğin bilgisayarınız bozuldu.
Panikleyip “Bu bilgisayar kesin öldü” demek bir sonuçtur.
Akıl ise sorular sorar:
“Elektrik geliyor mu?”
“Kablo sağlam mı?”
“Ekran mı çalışmıyor, cihaz mı?”
“Son değişiklik neydi?”
“Başka bir cihazla test edebilir miyim?”
Burada akıl, belirsiz bir problemi küçük ve test edilebilir parçalara ayırır.
Bu yaklaşım bilimsel düşünmenin de temel unsurlarından biridir.
Akıllı İnsan Hiç Yanılmaz mı?
Hayır.
Hatta aklın önemli özelliklerinden biri, yanılabileceğini kabul edebilmesidir.
İnsan zihni çeşitli bilişsel yanılgılara açıktır. Daha önce inandığımız bir düşünceyi destekleyen bilgileri daha kolay fark edebilir, ilk duyduğumuz sayıya gereğinden fazla önem verebilir veya bir olayı sonradan olduğundan farklı hatırlayabiliriz.
Bu nedenle akıl yalnızca cevap bulmak değil, kendi cevabını da sorgulayabilmektir.
“Ben bunu neden düşünüyorum?”
“Bu düşüncemi destekleyen gerçek bir kanıt var mı?”
“Karşı tarafın bakış açısında gözden kaçırdığım bir şey olabilir mi?”
“Fikrimi değiştirmemi sağlayacak hangi bilgi var?”
Bu sorular insanın düşünme kalitesini artırabilir.
Belki de aklın en olgun hali, her konuda haklı olduğuna inanmak değil; yanlış olma ihtimaline zihinsel olarak yer açabilmektir.
Akıl ve Sağduyu Arasındaki Bağ
“Akıllı davran” ile “sağduyulu davran” ifadelerini sık sık duyuyoruz.
Sağduyu, günlük yaşamda makul ve gerçekçi değerlendirmeler yapabilme anlamında kullanılır. Ancak sağduyu da otomatik olarak yanılmaz değildir. Toplumdan topluma ve durumdan duruma değişen kabuller bulunabilir.
Mesela yağmur yağarken şemsiye almak oldukça makul görünebilir. Fakat hava bir anda açarsa şemsiyeyi bütün gün taşımak zorunda kalabilirsiniz.
Hayatın büyük kısmı zaten böyle küçük belirsizliklerden oluşuyor.
Akıl bize kesinlik vaat etmekten çok, belirsizlik altında daha iyi kararlar vermemize yardımcı olur.
Bu yüzden akıllı karar her zaman “kesinlikle doğru çıkacak karar” değildir.
Bazen elinizdeki bilgilerle en makul gerekçeye dayanan karardır.
Akıl Geliştirilebilir mi?
Akıl kavramının kendisi ile bilişsel becerilerin geliştirilmesi arasında ayrım yapmak gerekir. İnsan beyninin öğrenme ve uyum sağlama kapasitesi yaşam boyunca devam eder. Öğrenmek, farklı bakış açılarıyla karşılaşmak, problemleri analiz etmek, hata yaptığında nedenini incelemek ve yeni bilgiler edinmek düşünme becerilerini destekleyebilir.
Kitap okumak tek başına sihirli bir “akıl yükseltme iksiri” değildir. Kitabı okuyup kapattıktan sonra hiçbir şeyi sorgulamıyorsanız, kitaplığınız büyür ama düşünce sisteminiz aynı kalabilir.
Daha değerli olan, okuduklarınızı değerlendirmek ve farklı görüşleri karşılaştırmaktır.
Bir konuda yalnızca sizinle aynı fikirde olan insanları dinlemek yerine karşı görüşleri de anlamaya çalışmak zihinsel esnekliği artırabilir.
Üstelik bunu yapmak için sürekli ciddi olmak da gerekmiyor.
Satranç oynayabilirsiniz.
Yeni bir dil öğrenebilirsiniz.
Bir tartışmada son sözü söylemek yerine karşı tarafın ne anlatmaya çalıştığını çözmeye çalışabilirsiniz.
Bir problemi çözmeden önce birkaç farklı ihtimal yazabilirsiniz.
Hatta bazen “Bilmiyorum” demeyi deneyebilirsiniz.
Üç kelime, insan egosu açısından küçük; akıl açısından oldukça büyük olabilir.
Akıl Bize Asıl Olarak Ne Kazandırır?
Akıl, hayatı hatasız yaşama garantisi vermez.
Daha çok, yaşadığımız olayları anlamlandırmamıza ve seçimlerimizin sonuçlarını değerlendirmemize yardımcı olur.
Bizi geçmiş deneyimlerden öğrenmeye, geleceği düşünmeye ve içinde bulunduğumuz anı değerlendirmeye yöneltir.
Belki de aklın en ilginç tarafı burada ortaya çıkıyor:
İnsan yalnızca sorun çözmez; hangi sorunun gerçekten önemli olduğunu da seçer.
Bir tartışmayı kazanmak mı önemlidir, ilişkiyi korumak mı?
Daha fazla para kazanmak mı, daha fazla boş zaman kazanmak mı?
Haklı çıkmak mı, yeni bir şey öğrenmek mi?
Hızlı cevap vermek mi, doğru soruyu sormak mı?
Bunların tek bir evrensel cevabı olmayabilir.
Akıl bize bütün cevapları hazır olarak vermez. Bazen yalnızca doğru soruyu sormayı öğretir.
Ve belki de “akıl” kelimesini birkaç cümleyle açıklamak gerekirse en sade tanım şudur:
Akıl; insanın düşünmesini, anlamasını, değerlendirmesini, seçim yapmasını ve deneyimlerinden öğrenmesini sağlayan zihinsel yetidir.
Fakat aklı gerçekten değerli yapan yalnızca çok düşünmek değildir.
Ne zaman düşünmek, neyi sorgulamak, hangi bilgiyi önemsemek ve kararlarımızın başkalarını nasıl etkileyebileceğini fark etmek de aklın bir parçasıdır.
Sonuçta hepimiz zaman zaman buzdolabını üçüncü kez açacağız.
Önemli olan buzdolabının içinde peynir olup olmadığını bulmak kadar, neden tekrar açtığımızı da bir gün fark edebilmek.