Er kelimesinin iki farklı anlamı nedir ?

[Sude]

“Er” Kelimesinin İki Farklı Anlamı: Dil, Toplumsal Cinsiyet, Irk ve Sınıf İlişkisi Giriş: Bir Kelime, İki Anlam ve Çok Sayıda Toplumsal Soru Günlük hayatta kullandığımız bazı kelimelerin, düşündüğümüzden çok daha derin anlamlar taşıdığını fark ediyor musunuz? “Er” kelimesi de bunlardan biri. İlk bakışta yalnızca erkeklikle veya askerlikle ilişkili sıradan bir sözcük gibi görünebilir. Ancak kelimenin farklı anlamlarını ve tarihsel kullanımını incelediğimizde, toplumun erkeklik, güç, sorumluluk, cesaret ve statü hakkındaki düşüncelerine açılan bir kapıyla karşılaşırız. Türkçede “er” kelimesinin iki temel anlamı öne çıkar. Birincisi, askerlikte er rütbesini taşıyan, subay veya astsubay olmayan asker anlamıdır. İkincisi ise erkek, yiğit, cesur ve mert kişi anlamında kullanılan tarihsel ve edebî anlamıdır. Bu iki anlam, birbirinden farklı görünse de toplumsal beklentilerle kesişir. Askerlik, disiplin ve görev gibi kavramlar birinci anlamı şekillendirirken cesaret, güç ve mertlik gibi değerler ikinci anlamın çağrışımlarını oluşturur. Burada asıl üzerinde durulması gereken soru şudur: Bir insanın “er” olarak tanımlanması, yalnızca dilsel bir tercih midir, yoksa toplumun ondan beklediği davranışlarla da ilişkili midir? Üstelik bu beklentiler her erkek için aynı mıdır? Kadınlar, farklı ırksal ve etnik kimliklere sahip insanlar, ekonomik açıdan dezavantajlı gruplar ve toplumsal cinsiyet normlarına uymayan bireyler bu kavramın çevresinde oluşan değer yargılarından nasıl etkilenir? Bu yazıda “er” kelimesinin iki anlamını toplumsal cinsiyet, ırk, etnik kimlik ve sınıf ilişkileri çerçevesinde ele alarak dilin toplumsal yapılarla nasıl bağlantılı olduğunu tartışacağım. 1. “Er” Kelimesinin İki Anlamı ve Tarihsel Arka Planı “Er” sözcüğünün ilk anlamı, askerlik terminolojisinde belirli bir askerî statüyü ifade eder. Türk Silahlı Kuvvetleri bünyesindeki erlik, askerî hiyerarşinin içinde tanımlanan bir konumdur. Bu anlamda kelime, bireyin kişisel özelliklerinden çok kurumsal görevini ve statüsünü belirtir. Bir kişinin er olması, onun mutlaka cesur, korkusuz veya fiziksel açıdan güçlü olduğu anlamına gelmez. Bunlar askerî statünün değil, kişiye atfedilen özelliklerin değerlendirilmesidir. Kelimenin ikinci anlamı ise tarihsel ve kültürel çağrışımlar bakımından daha geniştir. “Er kişi”, “yiğit er” veya “er olmak” gibi kullanımlarda sözcük; erkeklik, cesaret, mertlik ve sözünün arkasında durma gibi niteliklerle ilişkilendirilebilir. Özellikle geleneksel anlatılarda erdemli erkek figürü, zorluklara karşı koyan, sorumluluk üstlenen ve gerektiğinde kendisini başkaları için tehlikeye atan kişi olarak tasvir edilir. Ancak bu anlamlar değişmez değildir. Türkçenin tarihsel dönemlerinde sözcüğün kullanımı farklılaşmış, günümüzde askerî anlamı daha belirgin hâle gelirken yiğitlik ve erkeklik çağrışımları daha çok edebî, tarihsel veya kalıplaşmış ifadelerde korunmuştur. Bu nedenle kelimenin anlamını incelerken sözlükteki tanımlarla toplumun ona yüklediği değerleri birbirinden ayırmak gerekir. Örneğin bir kişinin dürüst, cesur ve sorumluluk sahibi olması için erkek olması gerekmez. Aynı şekilde bir erkeğin korku hissetmesi, yardım istemesi veya duygularını ifade etmesi onun cesaretini ortadan kaldırmaz. Buna rağmen geleneksel erkeklik anlayışları, bazı davranışları erkeklere özgüymüş gibi sunabilir. Dil de kimi zaman bu düşünceleri yeniden üretir. Dolayısıyla “er” kelimesinin iki anlamı arasındaki bağlantı, yalnızca sözcük bilgisiyle sınırlı değildir. Bir tarafta kurumsal bir askerlik statüsü, diğer tarafta ise toplumsal olarak değer verilen erkeklik ve yiğitlik özellikleri bulunur. Bu iki alanın kesiştiği noktada güç, görev, itaat, fedakârlık ve saygınlık gibi kavramlar ortaya çıkar. 2. Toplumsal Cinsiyet: Erkeklik Neden Bir Beklentiler Bütünü Hâline Geliyor? Toplumsal cinsiyet, insanların biyolojik özelliklerinden bağımsız olarak toplum içinde öğrendikleri roller, beklentiler ve davranış kalıplarıyla ilgilidir. Bir çocuğa küçük yaşlardan itibaren “erkekler ağlamaz”, “erkek adam sözünden dönmez” veya “erkek güçlü olmak zorundadır” denildiğinde yalnızca bir davranış önerilmez; aynı zamanda belirli bir erkeklik modeli de öğretilir. Sosyolog R. W. Connell'in erkeklik üzerine çalışmaları, erkekliğin tek ve değişmez bir özellik olmadığını, farklı toplumsal ilişkiler içinde şekillendiğini ortaya koyar. Connell'in hegemonik erkeklik kavramı, toplumda en fazla meşrulaştırılan erkeklik biçiminin diğer erkeklik biçimleri ve kadınlar üzerinde nasıl bir üstünlük kurabildiğini anlamak için önemlidir. Burada söz konusu olan, her erkeğin güçlü veya baskın olması değil, belirli özelliklerin toplumsal açıdan daha değerli kabul edilmesidir. Örneğin duygularını açıkça ifade eden bir erkek, bazı çevrelerde güçsüz olmakla suçlanabilir. Buna karşılık öfkesini kontrol etmek yerine saldırgan davranan bir erkek, yanlış biçimde “erkekliğini gösteriyor” şeklinde değerlendirilebilir. Bu tür yargılar, cesaret ile saldırganlık arasındaki farkı bulanıklaştırır. “Er” kelimesinin yiğitlik anlamı da bu noktada dikkatle değerlendirilmelidir. Cesaret, her koşulda tehlikeye atılmak veya duyguları bastırmak demek değildir. Bazen haksızlığa itiraz etmek, bazen hata yaptığını kabul etmek, bazen de profesyonel destek almak daha fazla sorumluluk ve öz güven gerektirir. Dünya Sağlık Örgütü ve diğer halk sağlığı kuruluşlarının erkek sağlığı üzerine değerlendirmeleri, toplumsal cinsiyet normlarının yardım arama davranışlarını ve sağlık hizmetlerinden yararlanmayı etkileyebildiğine dikkat çeker. Erkeklerin her zaman güçlü görünmeleri gerektiği düşüncesi, bazı kişilerde ruhsal sıkıntılarını gizleme veya sağlık sorunlarını erteleme eğilimini artırabilir. Bununla birlikte bütün erkeklerin aynı şekilde davrandığını söylemek doğru değildir; yaş, kültür, eğitim, aile ortamı ve kişisel deneyimler önemli farklılıklar yaratır. Bu açıdan bakıldığında, erdemli veya yiğit olmayı yalnızca geleneksel erkeklik kalıplarıyla tanımlamak yerine dürüstlük, empati, adalet ve sorumluluk gibi herkes için geçerli değerlerle ilişkilendirmek daha kapsayıcı bir yaklaşım sunar. 3. Askerlik, Sınıf ve Toplumsal Statü: Kim Fedakârlık Yapıyor, Kim Karar Veriyor? “Er” kelimesinin askerlik anlamı, toplumsal sınıf konusunu tartışmak için önemli bir başlangıç noktasıdır. Askerî kurumlar, görev dağılımı, hiyerarşi, disiplin ve sorumluluk gibi ilkeler üzerinden işler. Fakat insanların askerlik deneyimleri, yalnızca kurumun kurallarıyla açıklanamaz; eğitim, gelir, aile koşulları, bölgesel farklılıklar ve kişinin yaşam planları da deneyimin bir parçasıdır. Sınıf, insanların ekonomik kaynaklara, eğitime, mesleki fırsatlara ve toplumsal güce erişimini ifade eden önemli bir toplumsal faktördür. Ekonomik açıdan güvencesiz bir ailede büyüyen genç ile geniş maddi imkânlara sahip bir genç, aynı toplumsal koşullardan yararlanmayabilir. Bu farklılık, askerlik dâhil çeşitli kurumlarla kurulan ilişkinin nasıl algılandığını etkileyebilir. Bununla birlikte belirli bir ekonomik sınıftaki herkesin askerliği aynı şekilde deneyimlediğini veya belirli sınıfların her zaman daha fazla fedakârlık yaptığını ileri sürmek için somut, karşılaştırılabilir verilere ihtiyaç vardır. Gelir, eğitim, askerlik statüsü ve görev dağılımına ilişkin araştırmalar incelenmeden kesin bir sonuca varmak yanıltıcı olur. Buradaki temel mesele, fedakârlığın toplumsal değerinin yanı sıra sorumluluğun nasıl dağıtıldığıdır. Bir toplum, askerlik görevini yerine getiren insanlara saygı duyabilir; ancak bu saygı, askerlerin psikolojik ihtiyaçlarını, çalışma koşullarını, aileleriyle ilişkilerini ve hizmet sonrasındaki yaşamlarını göz ardı etmenin gerekçesi olmamalıdır. Sınıfsal eşitsizlik yalnızca maddi gelir farklarından ibaret değildir. Sağlık hizmetlerine erişim, kaliteli eğitim olanakları, sosyal destek ağları ve meslek seçme özgürlüğü de kişinin yaşamını belirler. Bu nedenle “er” sözcüğünü yalnızca kahramanlık anlatıları üzerinden değerlendirmek, bu anlatıların arkasındaki somut insan deneyimlerini görünmez hâle getirebilir. Bir askerin cesareti, yaşadığı korkuları dile getirmesine engel olmamalıdır. Görevini yerine getiren bir kişinin dinlenmeye, güvenli koşullara ve gerektiğinde psikolojik desteğe ihtiyaç duyması doğaldır. Toplumun sorumluluğu, fedakârlığı yüceltmekle sınırlı kalmamalı; fedakârlık yapan kişilerin haklarını ve insani ihtiyaçlarını da korumalıdır.4. Irk, Etnik Kimlik ve Erkeklik: Herkes Aynı Şekilde mi Algılanıyor?

Erkeklik kavramını toplumsal bağlamından bağımsız değerlendirmek, insanların farklı deneyimlerini anlamayı zorlaştırır. Irk, etnik köken, ten rengi, dil, din, göçmenlik durumu ve kültürel aidiyet, bir kişinin toplumda nasıl algılandığını etkileyebilir. Burada önemli olan, bu özelliklerin insanların karakterini belirlediğini iddia etmek değil, toplumdaki önyargıların aynı davranışın farklı kişiler tarafından sergilendiğinde farklı biçimlerde yorumlanmasına yol açabileceğini görmektir.

Örneğin bir erkek kendisini korumak amacıyla kararlı davrandığında, bir toplumsal çevrede özgüvenli olarak değerlendirilirken başka bir çevrede saldırgan veya tehditkâr olarak algılanabilir. Bu yorum farklılıkları, kişinin gerçek davranışından çok, gözlemcinin önyargıları ve toplumdaki güç ilişkileriyle bağlantılı olabilir. Irksallaştırılmış gruplara mensup erkeklerin belirli koşullarda daha fazla kuşkuyla karşılanması, bu tür eşitsizliklerin örneklerinden biridir.

Bu konuda Kimberlé Crenshaw tarafından geliştirilen kesişimsellik yaklaşımı oldukça açıklayıcıdır. Crenshaw, ırk ve toplumsal cinsiyet gibi eşitsizlik eksenlerinin birbirinden bağımsız işlemediğini, kimi durumlarda kesişerek kendine özgü deneyimler oluşturduğunu göstermiştir. Bu yaklaşım, örneğin etnik azınlığa mensup bir kadının yaşadığı ayrımcılığı yalnızca kadın olmasıyla veya yalnızca etnik kimliğiyle açıklamanın yetersiz kalabileceğini ortaya koyar.