Sakin
New member
Peygamberimiz Sabah Namazından Sonra Hangi Sureleri Okurdu? Bir Sabahın Ardından Gelen Merak
Geçenlerde sabah namazından sonra mushafı kapatıp bir süre yerimden kalkamadım. Ortalık henüz tam anlamıyla aydınlanmamıştı. Sokaktan tek tük sesler geliyor, evin penceresinden baktığımda gecenin sessizliğiyle günün telaşı arasında garip bir geçiş hissediliyordu. Tam o sırada aklıma uzun zamandır zihnimi kurcalayan bir soru geldi:
“Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.v.) sabah namazından sonra hangi sureleri okurdu?”
Bu soruyu ilk kez sorduğumda, cevabın birkaç sure isminden ibaret olacağını düşünmüştüm. Fakat biraz araştırınca meselenin bundan daha geniş olduğunu fark ettim. Çünkü Resûlullah’ın sabah namazından sonraki uygulamalarını anlamak, yalnızca “hangi sureyi okudu?” sorusuna cevap vermek değil; onun güne nasıl başladığını, sahabeleri nasıl eğittiğini ve ibadeti günlük hayatın içine nasıl yerleştirdiğini anlamaya çalışmak demekti.
Bu nedenle konuyu kuru bir bilgi listesi şeklinde değil, zihnimde canlanan bir sabahın hikâyesi üzerinden anlatmak istedim.
Medine'de Bir Sabah: Namaz Bittiğinde Her Şey Bitmiş Olmuyordu
Hikâyemizin kahramanı olarak Zeyd adında genç bir sahabeyi düşünelim. Zeyd, Medine'de yaşayan, gündüzleri ticaretle uğraşan, akşamları ailesine yardım eden gençlerden biri olsun.
Bir sabah Mescid-i Nebevî'de sabah namazını kıldıktan sonra insanların hemen dağılmadığını fark ediyor.
Kimileri dua ediyor, kimileri Allah'ı zikrediyor, kimileri Resûlullah'ın yanında oturup onu dinliyor.
Zeyd'in kafasında ise başka bir soru var.
“Acaba Peygamberimiz namazdan sonra ne yapıyor?”
Bugün bizim için çok sıradan görünen bu merak, o dönemde son derece anlamlıydı. Çünkü sahabeler Hz. Peygamber'in yalnızca söylediklerini değil, yaptıklarını da dikkatle takip ediyordu. Onun bir davranışı, ibadetin nasıl yaşanacağı konusunda uygulamalı bir ders niteliğindeydi.
Zeyd, biraz geride oturup gözlemlemeye başlıyor.
Resûlullah'ın namazdan sonra Allah'ı zikrettiğini, dua ettiğini ve ashabıyla ilgilendiğini görüyor.
Burada önemli bir noktaya geliyoruz:
Kur'an'da veya sahih hadislerde, “Peygamberimiz sabah namazından sonra her gün şu belirli sureleri mutlaka okurdu” şeklinde sabitlenmiş bir sure listesi bulunmamaktadır.
Bu ayrımı yapmak önemli. Çünkü zaman zaman halk arasında “Sabah namazından sonra mutlaka şu sureler okunurdu” şeklinde kesin ifadelerle anlatılan bilgilerle karşılaşabiliyoruz. Oysa dinî bir uygulamayı Hz. Peygamber'e nispet ederken, bunun hangi hadis veya güvenilir kaynakla desteklendiğine dikkat etmek gerekir.
Peki Sabah Namazından Sonra Hiç Kur'an Okumaz mıydı?
Tam tersine.
Hz. Peygamber'in Kur'an'la ilişkisi, günün belirli bir dakikasına sıkıştırılabilecek bir ilişki değildi. Sabah namazının ardından yaptığı zikir, dua, sohbet ve diğer uygulamalarla ilgili birçok rivayet bulunurken, onun Kur'an okuması da hayatının ayrılmaz bir parçasıydı.
Ancak burada iki farklı konuyu birbirine karıştırmamak gerekiyor:
Birincisi, sabah namazının içinde okunan sure ve ayetler.
İkincisi ise sabah namazı bittikten sonra okunan sureler veya yapılan zikirler.
Bu ikisi aynı şey değildir.
Mesela Hz. Peygamber'in sabah namazının farzında uzun sureler okuduğuna dair sahih rivayetler vardır. Abdullah b. Sâib'den gelen rivayette, Resûlullah'ın sabah namazında Mü'minûn sûresini okuduğu ve Hz. Musa ile Harun kıssalarına geldiğinde öksürmesi üzerine kıraati tamamladığı aktarılır. Yine başka rivayetlerde sabah namazında uzun kıraat yaptığı görülür.
Fakat bu, “Namaz bittikten sonra her sabah Mü'minûn sûresini okurdu” anlamına gelmez.
Bu ayrım küçük gibi görünse de aslında çok büyük bir farktır.
Zeyd'in Yanına Bir Kadın Sahabe Geliyor
Hikâyemize yeniden dönelim.
Zeyd, mescidin bir köşesinde otururken yanına ailesinden tanıdığı yaşlı bir kadın sahabe geliyor. Kadın, Zeyd'in dalgın olduğunu fark edip soruyor:
“Bugün seni düşündüren ne?”
Zeyd sorusunu anlatıyor.
“Resûlullah'ın sabah namazından sonra hangi sureleri okuduğunu merak ediyorum. Her gün yaptığı özel bir şey var mı?”
Kadın hemen bir isim söylemek yerine Zeyd'e başka bir soru soruyor:
“Sen neden özellikle sure arıyorsun?”
Zeyd biraz düşünüyor.
“Aslında güne onun gibi başlamak istiyorum.”
Kadın gülümsüyor:
“O zaman yalnızca ne okuduğuna değil, neden yaptıklarına da bak.”
Bu küçük konuşma, bence konunun en önemli taraflarından birini ortaya çıkarıyor.
Erkek karakterimiz Zeyd, soruna doğrudan bir cevap bulmaya çalışıyor: “Hangi sure?”
Kadın sahabe ise sorunun arkasındaki niyeti anlamaya çalışıyor: “Neden bunu öğrenmek istiyorsun?”
Burada mesele erkekleri “stratejik”, kadınları “empatik” diye kalıba sokmak değil. Tarih boyunca olduğu gibi bu hikâyede de insanlar farklı düşünme biçimleri gösterebilir. Zeyd'in çözüm arayan yaklaşımı ile kadının bağlamı ve niyeti sorgulayan yaklaşımı birbirini tamamlıyor.
Bazen doğru bilgiye ulaşmak için ikisine de ihtiyaç vardır.
Sabah Namazından Sonra Okunan Zikirler Neden Daha Çok Anlatılıyor?
Hadis kaynaklarına baktığımızda sabah namazından sonra Resûlullah'ın yaptığı zikirlerle ilgili oldukça belirgin rivayetlerle karşılaşıyoruz.
Örneğin Sahih Müslim'de Hz. Peygamber'in farz namazdan sonra üç defa istiğfar ettiği ve ardından “Allahümme entesselâm ve minkesselâm...” duasını söylediği aktarılır.
Ayrıca namazlardan sonra Allah'ı tesbih etmek, tahmid etmek ve tekbir getirmekle ilgili çok sayıda hadis bulunmaktadır.
Burada dikkat çekici olan şey şu:
Sabah namazından sonra sünnet olarak öne çıkan uygulama, belirli bir sureyi her gün zorunlu bir sıra içinde okumaktan ziyade zikir, dua ve Kur'an'la meşgul olmayı kapsayan daha geniş bir ibadet anlayışıdır.
Bu nedenle “Peygamberimiz sabah namazından sonra kesin olarak şu üç sureyi okurdu” demek yerine, elimizdeki rivayetlerin ne söylediğini dikkatli biçimde ifade etmek daha doğrudur.
Üç Sure Meselesi Nereden Geliyor?
Burada birçok kişinin aklına hemen Felak, Nâs ve İhlâs sureleri geliyor.
Çünkü bu üç sure, Hz. Peygamber'in korunma amacıyla okuduğu dualar ve zikirler arasında önemli bir yere sahiptir.
Özellikle İhlâs, Felak ve Nâs surelerinin sabah ve akşam üçer defa okunmasına dair rivayetler bulunmaktadır. Tirmizî'de Ebû Dâvûd ve diğer hadis kaynaklarında da bu surelerin fazileti ve sabah-akşam okunmasıyla ilgili rivayetler yer almaktadır.
Dolayısıyla bu sureleri sabah okumak güzel ve sünnetle ilişkilendirilen bir uygulamadır.
Fakat yine de şu ayrımı korumak gerekir:
“Peygamberimiz sabah namazından sonra kesinlikle bu üç sureyi okurdu” demek ile “İhlâs, Felak ve Nâs surelerinin sabah-akşam okunması hakkında hadisler vardır” demek aynı kesinlik düzeyinde değildir.
İkinci ifade, rivayetlerin içeriğine daha uygundur.
Medine Sokaklarında Başlayan Gün
Zeyd artık sorusunun cevabını yalnızca bir sure isminde aramıyor.
Mescidin dışına çıktığında Medine uyanmaya başlamış durumda.
Bir tüccar dükkânını açıyor.
Bir başka adam hayvanlarını hazırlıyor.
Kadınlar ev işlerine ve çocukların bakımına başlıyor.
Toplumun gündelik hayatı devam ediyor.
Ve Zeyd bir şeyi fark ediyor:
Sabah namazı, hayatın geri kalanından kopuk bir ibadet değil.
Tam tersine, günün geri kalanına yön veren bir başlangıç.
Geçenlerde sabah namazından sonra mushafı kapatıp bir süre yerimden kalkamadım. Ortalık henüz tam anlamıyla aydınlanmamıştı. Sokaktan tek tük sesler geliyor, evin penceresinden baktığımda gecenin sessizliğiyle günün telaşı arasında garip bir geçiş hissediliyordu. Tam o sırada aklıma uzun zamandır zihnimi kurcalayan bir soru geldi:
“Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.v.) sabah namazından sonra hangi sureleri okurdu?”
Bu soruyu ilk kez sorduğumda, cevabın birkaç sure isminden ibaret olacağını düşünmüştüm. Fakat biraz araştırınca meselenin bundan daha geniş olduğunu fark ettim. Çünkü Resûlullah’ın sabah namazından sonraki uygulamalarını anlamak, yalnızca “hangi sureyi okudu?” sorusuna cevap vermek değil; onun güne nasıl başladığını, sahabeleri nasıl eğittiğini ve ibadeti günlük hayatın içine nasıl yerleştirdiğini anlamaya çalışmak demekti.
Bu nedenle konuyu kuru bir bilgi listesi şeklinde değil, zihnimde canlanan bir sabahın hikâyesi üzerinden anlatmak istedim.
Medine'de Bir Sabah: Namaz Bittiğinde Her Şey Bitmiş Olmuyordu
Hikâyemizin kahramanı olarak Zeyd adında genç bir sahabeyi düşünelim. Zeyd, Medine'de yaşayan, gündüzleri ticaretle uğraşan, akşamları ailesine yardım eden gençlerden biri olsun.
Bir sabah Mescid-i Nebevî'de sabah namazını kıldıktan sonra insanların hemen dağılmadığını fark ediyor.
Kimileri dua ediyor, kimileri Allah'ı zikrediyor, kimileri Resûlullah'ın yanında oturup onu dinliyor.
Zeyd'in kafasında ise başka bir soru var.
“Acaba Peygamberimiz namazdan sonra ne yapıyor?”
Bugün bizim için çok sıradan görünen bu merak, o dönemde son derece anlamlıydı. Çünkü sahabeler Hz. Peygamber'in yalnızca söylediklerini değil, yaptıklarını da dikkatle takip ediyordu. Onun bir davranışı, ibadetin nasıl yaşanacağı konusunda uygulamalı bir ders niteliğindeydi.
Zeyd, biraz geride oturup gözlemlemeye başlıyor.
Resûlullah'ın namazdan sonra Allah'ı zikrettiğini, dua ettiğini ve ashabıyla ilgilendiğini görüyor.
Burada önemli bir noktaya geliyoruz:
Kur'an'da veya sahih hadislerde, “Peygamberimiz sabah namazından sonra her gün şu belirli sureleri mutlaka okurdu” şeklinde sabitlenmiş bir sure listesi bulunmamaktadır.
Bu ayrımı yapmak önemli. Çünkü zaman zaman halk arasında “Sabah namazından sonra mutlaka şu sureler okunurdu” şeklinde kesin ifadelerle anlatılan bilgilerle karşılaşabiliyoruz. Oysa dinî bir uygulamayı Hz. Peygamber'e nispet ederken, bunun hangi hadis veya güvenilir kaynakla desteklendiğine dikkat etmek gerekir.
Peki Sabah Namazından Sonra Hiç Kur'an Okumaz mıydı?
Tam tersine.
Hz. Peygamber'in Kur'an'la ilişkisi, günün belirli bir dakikasına sıkıştırılabilecek bir ilişki değildi. Sabah namazının ardından yaptığı zikir, dua, sohbet ve diğer uygulamalarla ilgili birçok rivayet bulunurken, onun Kur'an okuması da hayatının ayrılmaz bir parçasıydı.
Ancak burada iki farklı konuyu birbirine karıştırmamak gerekiyor:
Birincisi, sabah namazının içinde okunan sure ve ayetler.
İkincisi ise sabah namazı bittikten sonra okunan sureler veya yapılan zikirler.
Bu ikisi aynı şey değildir.
Mesela Hz. Peygamber'in sabah namazının farzında uzun sureler okuduğuna dair sahih rivayetler vardır. Abdullah b. Sâib'den gelen rivayette, Resûlullah'ın sabah namazında Mü'minûn sûresini okuduğu ve Hz. Musa ile Harun kıssalarına geldiğinde öksürmesi üzerine kıraati tamamladığı aktarılır. Yine başka rivayetlerde sabah namazında uzun kıraat yaptığı görülür.
Fakat bu, “Namaz bittikten sonra her sabah Mü'minûn sûresini okurdu” anlamına gelmez.
Bu ayrım küçük gibi görünse de aslında çok büyük bir farktır.
Zeyd'in Yanına Bir Kadın Sahabe Geliyor
Hikâyemize yeniden dönelim.
Zeyd, mescidin bir köşesinde otururken yanına ailesinden tanıdığı yaşlı bir kadın sahabe geliyor. Kadın, Zeyd'in dalgın olduğunu fark edip soruyor:
“Bugün seni düşündüren ne?”
Zeyd sorusunu anlatıyor.
“Resûlullah'ın sabah namazından sonra hangi sureleri okuduğunu merak ediyorum. Her gün yaptığı özel bir şey var mı?”
Kadın hemen bir isim söylemek yerine Zeyd'e başka bir soru soruyor:
“Sen neden özellikle sure arıyorsun?”
Zeyd biraz düşünüyor.
“Aslında güne onun gibi başlamak istiyorum.”
Kadın gülümsüyor:
“O zaman yalnızca ne okuduğuna değil, neden yaptıklarına da bak.”
Bu küçük konuşma, bence konunun en önemli taraflarından birini ortaya çıkarıyor.
Erkek karakterimiz Zeyd, soruna doğrudan bir cevap bulmaya çalışıyor: “Hangi sure?”
Kadın sahabe ise sorunun arkasındaki niyeti anlamaya çalışıyor: “Neden bunu öğrenmek istiyorsun?”
Burada mesele erkekleri “stratejik”, kadınları “empatik” diye kalıba sokmak değil. Tarih boyunca olduğu gibi bu hikâyede de insanlar farklı düşünme biçimleri gösterebilir. Zeyd'in çözüm arayan yaklaşımı ile kadının bağlamı ve niyeti sorgulayan yaklaşımı birbirini tamamlıyor.
Bazen doğru bilgiye ulaşmak için ikisine de ihtiyaç vardır.
Sabah Namazından Sonra Okunan Zikirler Neden Daha Çok Anlatılıyor?
Hadis kaynaklarına baktığımızda sabah namazından sonra Resûlullah'ın yaptığı zikirlerle ilgili oldukça belirgin rivayetlerle karşılaşıyoruz.
Örneğin Sahih Müslim'de Hz. Peygamber'in farz namazdan sonra üç defa istiğfar ettiği ve ardından “Allahümme entesselâm ve minkesselâm...” duasını söylediği aktarılır.
Ayrıca namazlardan sonra Allah'ı tesbih etmek, tahmid etmek ve tekbir getirmekle ilgili çok sayıda hadis bulunmaktadır.
Burada dikkat çekici olan şey şu:
Sabah namazından sonra sünnet olarak öne çıkan uygulama, belirli bir sureyi her gün zorunlu bir sıra içinde okumaktan ziyade zikir, dua ve Kur'an'la meşgul olmayı kapsayan daha geniş bir ibadet anlayışıdır.
Bu nedenle “Peygamberimiz sabah namazından sonra kesin olarak şu üç sureyi okurdu” demek yerine, elimizdeki rivayetlerin ne söylediğini dikkatli biçimde ifade etmek daha doğrudur.
Üç Sure Meselesi Nereden Geliyor?
Burada birçok kişinin aklına hemen Felak, Nâs ve İhlâs sureleri geliyor.
Çünkü bu üç sure, Hz. Peygamber'in korunma amacıyla okuduğu dualar ve zikirler arasında önemli bir yere sahiptir.
Özellikle İhlâs, Felak ve Nâs surelerinin sabah ve akşam üçer defa okunmasına dair rivayetler bulunmaktadır. Tirmizî'de Ebû Dâvûd ve diğer hadis kaynaklarında da bu surelerin fazileti ve sabah-akşam okunmasıyla ilgili rivayetler yer almaktadır.
Dolayısıyla bu sureleri sabah okumak güzel ve sünnetle ilişkilendirilen bir uygulamadır.
Fakat yine de şu ayrımı korumak gerekir:
“Peygamberimiz sabah namazından sonra kesinlikle bu üç sureyi okurdu” demek ile “İhlâs, Felak ve Nâs surelerinin sabah-akşam okunması hakkında hadisler vardır” demek aynı kesinlik düzeyinde değildir.
İkinci ifade, rivayetlerin içeriğine daha uygundur.
Medine Sokaklarında Başlayan Gün
Zeyd artık sorusunun cevabını yalnızca bir sure isminde aramıyor.
Mescidin dışına çıktığında Medine uyanmaya başlamış durumda.
Bir tüccar dükkânını açıyor.
Bir başka adam hayvanlarını hazırlıyor.
Kadınlar ev işlerine ve çocukların bakımına başlıyor.
Toplumun gündelik hayatı devam ediyor.
Ve Zeyd bir şeyi fark ediyor:
Sabah namazı, hayatın geri kalanından kopuk bir ibadet değil.
Tam tersine, günün geri kalanına yön veren bir başlangıç.