Sude
New member
Erkekler açısından da toplumsal beklentiler farklı baskılar yaratabilir. Erkeklerden sürekli gelir sağlamaları, güçlü görünmeleri, risk almaları ve duygusal ihtiyaçlarını geri plana atmaları beklenebilir. Bu beklentiler bazı erkeklerin bakım sorumluluklarını üstlenmesini, daha esnek çalışma biçimlerini seçmesini veya duygularını açıkça ifade etmesini zorlaştırabilir.
Örneğin:
“Would you prefer taking parental leave or continuing to work?”
(Ebeveyn izni kullanmayı mı, yoksa çalışmaya devam etmeyi mi tercih edersin?)
Bir baba çocuğuyla daha fazla zaman geçirmek isteyebilir. Ancak iş yerinde kariyer fırsatlarını kaybetme korkusu yaşayabilir veya çevresinden olumsuz tepkiler görebilir. Bu nedenle yalnızca verdiği yanıtı değil, kararını etkileyen koşulları da anlamak gerekir.
Kadınların toplumsal yapıların etkilerine ilişkin deneyimlerini empatiyle dinlemek, erkeklerin karşılaştıkları yapısal baskıları da çözüm odaklı biçimde değerlendirmek mümkündür. Bunun için kadınların her zaman duygusal, erkeklerin ise her zaman çözüm odaklı olduğu gibi kalıplara başvurmamak gerekir. Her bireyin deneyimi, kişiliği ve yaklaşımı farklıdır.
5. Irk, Etnik Kimlik ve Ayrımcılık: Tercihlerin Görünmeyen Sınırları
Irk ve etnik kimlik, insanların toplumsal yaşamda karşılaştıkları fırsatları ve engelleri etkileyebilir. Özellikle ayrımcılığın bulunduğu ortamlarda, kişinin tercihleri kadar bu tercihleri rahatça ifade edip edemediği de önem kazanır.
Örneğin şu soruyu düşünelim:
“Would you prefer working in a large company or a small family business?”
(Büyük bir şirkette mi, yoksa küçük bir aile işletmesinde mi çalışmayı tercih edersin?)
Bir kişi büyük bir şirkette çalışmayı tercih edebilir çünkü daha yüksek ücret, kariyer gelişimi ve mesleki eğitim olanakları sunulduğunu düşünüyordur. Ancak işe alım süreçlerinde ayrımcılıkla karşılaşan bir kişi, aynı fırsatlara ulaşmakta daha fazla güçlük yaşayabilir.
Devamında şu soruyu sormak anlamlı olabilir:
“Do you think everyone has the same opportunities to get their preferred job?”
(Sizce herkes tercih ettiği işe ulaşmak için aynı fırsatlara sahip mi?)
Devam eden araştırmalar, işe alım süreçlerinde isim, etnik köken ve algılanan ırk gibi özelliklerin adaylara yönelik değerlendirmeleri etkileyebildiğini ortaya koymuştur.
Örneğin Marianne Bertrand ve Sendhil Mullainathan'ın 2004 yılında American Economic Review dergisinde yayımlanan araştırması, ABD'deki iş ilanlarına gönderilen özgeçmişlerde ırksal kimliği çağrıştıran isimlerin geri dönüş oranlarını etkileyebildiğini göstermiştir. Araştırmada, beyazlarla ilişkilendirilen isimlere sahip özgeçmişlerin, siyahlarla ilişkilendirilen isimlere sahip özgeçmişlere kıyasla daha fazla geri dönüş aldığı bulunmuştur.
Bu araştırma, belirli bir ülke ve dönem bağlamında yürütülmüştür; sonuçları her iş piyasasına doğrudan genellemek doğru olmaz. Bununla birlikte, bireylerin aynı çabayı göstermelerine rağmen eşit sonuçlar elde edemeyebileceğini göstermesi bakımından önemlidir.
Bu noktada “Do you prefer applying for jobs online or in person?” (İşlere internet üzerinden başvurmayı mı, yüz yüze başvurmayı mı tercih edersin?) sorusu da farklı anlamlar kazanabilir. İnternet üzerinden başvuru yapmayı tercih eden biri için bu yöntem kolay ve erişilebilir olabilir. Ancak dijital erişim, dil yeterliliği, teknoloji kullanımı veya ayrımcı algoritmalar gibi unsurlar başvuru sürecini farklı insanlar için farklılaştırabilir.
Irkçılık ve ayrımcılık yalnızca açık hakaretler veya doğrudan dışlama biçiminde ortaya çıkmaz. Bazen belirli bir gruptan kişilerin yeteneklerinin sürekli sorgulanması, aksanları nedeniyle küçümsenmeleri veya aynı davranışları sergileyen farklı kişilerin farklı değerlendirilmesi şeklinde de görülebilir.
Bu nedenle tercih sorularını değerlendirirken şu noktayı unutmamalıyız: Bir kişinin belirli bir ortamı tercih etmemesi, o ortamı sevmediği anlamına gelmeyebilir. Kendini güvende hissetmediği, dışlanacağını düşündüğü veya geçmişte olumsuz deneyimler yaşadığı için de uzak duruyor olabilir.
6. Sosyal Sınıf ve Ekonomik Eşitsizlik: Herkes Aynı Seçeneklere Sahip mi?
Sosyal sınıf, gelir düzeyiyle sınırlı değildir. Eğitim olanakları, mesleki bağlantılar, aileden edinilen kaynaklar, yaşanılan çevre ve ekonomik güvence gibi unsurlar da kişinin toplumsal konumunu şekillendirir.
Şu soruya bakalım:
“Would you prefer buying a house or renting an apartment?”
(Ev satın almayı mı, yoksa bir daire kiralamayı mı tercih edersin?)
Ev sahibi olmayı tercih eden bir kişi, uzun vadeli ekonomik güvence arıyor olabilir. Başka biri kirada yaşamayı daha esnek bulabilir. Ancak ev satın alabilmek için gerekli peşinatı, düzenli geliri veya krediye erişimi bulunmayan bir kişi için bu iki seçenek eşit derecede ulaşılabilir değildir.
Bu nedenle “Ev almayı neden tercih etmiyorsun?” sorusu, ekonomik koşullar göz önüne alınmadan sorulduğunda kişiyi haksız biçimde sorumlu tutabilir.
Amartya Sen'in yapabilirlik yaklaşımı, insanların sahip oldukları kaynakların yanında bu kaynakları gerçek yaşam fırsatlarına dönüştürme imkânlarının da değerlendirilmesi gerektiğini savunur. Bu yaklaşım, özgürlüğü yalnızca teorik olarak seçim yapabilmekle değil, değer verilen yaşam biçimlerini gerçekten gerçekleştirebilmekle ilişkilendirir.
Örneğin iki öğrenci de üniversitede okumayı tercih ediyor olabilir. Birinin ailesi barınma, ulaşım ve eğitim masraflarını karşılayabilirken diğeri çalışmak zorunda kalabilir. İkinci öğrenci eğitimine daha az zaman ayırdığı için başarısız olduğunda, bu sonucu yalnızca kişisel çabasıyla açıklamak yeterli değildir.
Sosyal sınıfın etkisi kültürel tercihlerde de görülebilir. Birine “Do you prefer travelling abroad or spending your holidays at home?” (Yurt dışına seyahat etmeyi mi, yoksa tatilini evde geçirmeyi mi tercih edersin?) diye sorulduğunda, yanıt ekonomik olanaklardan etkilenebilir. Yurt dışına gitmemiş bir kişinin bunu istemediğini varsaymak yanlış olur. Belki de seyahat etmek istiyordur ancak bütçesi buna uygun değildir.
Burada önemli bir ayrım ortaya çıkar: Bir şeyi tercih etmemek ile onu karşılayamamak aynı durum değildir.
Sosyal sınıfın etkilerini değerlendirirken insanları yalnızca gelir düzeylerine göre tanımlamak da doğru olmaz. Düşük gelirli bireyler arasında farklı yaşam deneyimleri, beklentiler ve öncelikler bulunabilir. Aynı şekilde ekonomik açıdan avantajlı gruplardaki bireyler de toplumsal cinsiyet, engellilik veya ayrımcılık gibi başka nedenlerle çeşitli engellerle karşılaşabilir.
7. Kesişimsellik: Birden Fazla Eşitsizlik Aynı Anda Nasıl İşler?
Toplumsal cinsiyet, ırk ve sınıf çoğu zaman birbirinden bağımsız biçimde işlemez. Bu ilişkileri anlamak için hukukçu ve akademisyen Kimberlé Crenshaw'ın geliştirdiği kesişimsellik kavramından yararlanabiliriz.
Kesişimsellik, farklı toplumsal kimliklerin ve güç ilişkilerinin bir araya gelerek kişilerin deneyimlerini nasıl şekillendirdiğini inceler. Bu yaklaşım, bir kişinin yaşadığı eşitsizliği yalnızca tek bir kimlik üzerinden açıklamanın yetersiz kalabileceğini gösterir.
Örneğin düşük gelirli bir ailede büyüyen, etnik kimliği nedeniyle ayrımcılığa maruz kalan ve aynı zamanda bakım sorumlulukları üstlenen bir kadının iş yaşamındaki deneyimleri, yalnızca kadın olması üzerinden tam olarak anlaşılamaz. Ekonomik koşullar, etnik kimlik ve toplumsal cinsiyet beklentileri birbiriyle etkileşime girebilir.
Şu soruyu ele alalım:
“Would you prefer working in a traditional office or in a flexible workplace?”
(Geleneksel bir ofiste mi, yoksa esnek bir çalışma ortamında mı çalışmayı tercih edersin?)
Esnek çalışma, bakım sorumluluğu bulunan bir kişi için önemli bir avantaj olabilir. Engelli bir çalışan için ulaşım engellerini azaltabilir. Ancak internet erişimi sınırlı olan veya evinde uygun bir çalışma alanı bulunmayan biri için uzaktan çalışma daha zorlayıcı olabilir.
Dolayısıyla aynı uygulama farklı kişiler için farklı sonuçlar doğurabilir. Bir politikanın adil olup olmadığını değerlendirirken yalnızca ortalama faydasına değil, farklı gruplar üzerindeki etkilerine de bakmak gerekir.
Örneğin:
“Would you prefer taking parental leave or continuing to work?”
(Ebeveyn izni kullanmayı mı, yoksa çalışmaya devam etmeyi mi tercih edersin?)
Bir baba çocuğuyla daha fazla zaman geçirmek isteyebilir. Ancak iş yerinde kariyer fırsatlarını kaybetme korkusu yaşayabilir veya çevresinden olumsuz tepkiler görebilir. Bu nedenle yalnızca verdiği yanıtı değil, kararını etkileyen koşulları da anlamak gerekir.
Kadınların toplumsal yapıların etkilerine ilişkin deneyimlerini empatiyle dinlemek, erkeklerin karşılaştıkları yapısal baskıları da çözüm odaklı biçimde değerlendirmek mümkündür. Bunun için kadınların her zaman duygusal, erkeklerin ise her zaman çözüm odaklı olduğu gibi kalıplara başvurmamak gerekir. Her bireyin deneyimi, kişiliği ve yaklaşımı farklıdır.
5. Irk, Etnik Kimlik ve Ayrımcılık: Tercihlerin Görünmeyen Sınırları
Irk ve etnik kimlik, insanların toplumsal yaşamda karşılaştıkları fırsatları ve engelleri etkileyebilir. Özellikle ayrımcılığın bulunduğu ortamlarda, kişinin tercihleri kadar bu tercihleri rahatça ifade edip edemediği de önem kazanır.
Örneğin şu soruyu düşünelim:
“Would you prefer working in a large company or a small family business?”
(Büyük bir şirkette mi, yoksa küçük bir aile işletmesinde mi çalışmayı tercih edersin?)
Bir kişi büyük bir şirkette çalışmayı tercih edebilir çünkü daha yüksek ücret, kariyer gelişimi ve mesleki eğitim olanakları sunulduğunu düşünüyordur. Ancak işe alım süreçlerinde ayrımcılıkla karşılaşan bir kişi, aynı fırsatlara ulaşmakta daha fazla güçlük yaşayabilir.
Devamında şu soruyu sormak anlamlı olabilir:
“Do you think everyone has the same opportunities to get their preferred job?”
(Sizce herkes tercih ettiği işe ulaşmak için aynı fırsatlara sahip mi?)
Devam eden araştırmalar, işe alım süreçlerinde isim, etnik köken ve algılanan ırk gibi özelliklerin adaylara yönelik değerlendirmeleri etkileyebildiğini ortaya koymuştur.
Örneğin Marianne Bertrand ve Sendhil Mullainathan'ın 2004 yılında American Economic Review dergisinde yayımlanan araştırması, ABD'deki iş ilanlarına gönderilen özgeçmişlerde ırksal kimliği çağrıştıran isimlerin geri dönüş oranlarını etkileyebildiğini göstermiştir. Araştırmada, beyazlarla ilişkilendirilen isimlere sahip özgeçmişlerin, siyahlarla ilişkilendirilen isimlere sahip özgeçmişlere kıyasla daha fazla geri dönüş aldığı bulunmuştur.
Bu araştırma, belirli bir ülke ve dönem bağlamında yürütülmüştür; sonuçları her iş piyasasına doğrudan genellemek doğru olmaz. Bununla birlikte, bireylerin aynı çabayı göstermelerine rağmen eşit sonuçlar elde edemeyebileceğini göstermesi bakımından önemlidir.
Bu noktada “Do you prefer applying for jobs online or in person?” (İşlere internet üzerinden başvurmayı mı, yüz yüze başvurmayı mı tercih edersin?) sorusu da farklı anlamlar kazanabilir. İnternet üzerinden başvuru yapmayı tercih eden biri için bu yöntem kolay ve erişilebilir olabilir. Ancak dijital erişim, dil yeterliliği, teknoloji kullanımı veya ayrımcı algoritmalar gibi unsurlar başvuru sürecini farklı insanlar için farklılaştırabilir.
Irkçılık ve ayrımcılık yalnızca açık hakaretler veya doğrudan dışlama biçiminde ortaya çıkmaz. Bazen belirli bir gruptan kişilerin yeteneklerinin sürekli sorgulanması, aksanları nedeniyle küçümsenmeleri veya aynı davranışları sergileyen farklı kişilerin farklı değerlendirilmesi şeklinde de görülebilir.
Bu nedenle tercih sorularını değerlendirirken şu noktayı unutmamalıyız: Bir kişinin belirli bir ortamı tercih etmemesi, o ortamı sevmediği anlamına gelmeyebilir. Kendini güvende hissetmediği, dışlanacağını düşündüğü veya geçmişte olumsuz deneyimler yaşadığı için de uzak duruyor olabilir.
6. Sosyal Sınıf ve Ekonomik Eşitsizlik: Herkes Aynı Seçeneklere Sahip mi?
Sosyal sınıf, gelir düzeyiyle sınırlı değildir. Eğitim olanakları, mesleki bağlantılar, aileden edinilen kaynaklar, yaşanılan çevre ve ekonomik güvence gibi unsurlar da kişinin toplumsal konumunu şekillendirir.
Şu soruya bakalım:
“Would you prefer buying a house or renting an apartment?”
(Ev satın almayı mı, yoksa bir daire kiralamayı mı tercih edersin?)
Ev sahibi olmayı tercih eden bir kişi, uzun vadeli ekonomik güvence arıyor olabilir. Başka biri kirada yaşamayı daha esnek bulabilir. Ancak ev satın alabilmek için gerekli peşinatı, düzenli geliri veya krediye erişimi bulunmayan bir kişi için bu iki seçenek eşit derecede ulaşılabilir değildir.
Bu nedenle “Ev almayı neden tercih etmiyorsun?” sorusu, ekonomik koşullar göz önüne alınmadan sorulduğunda kişiyi haksız biçimde sorumlu tutabilir.
Amartya Sen'in yapabilirlik yaklaşımı, insanların sahip oldukları kaynakların yanında bu kaynakları gerçek yaşam fırsatlarına dönüştürme imkânlarının da değerlendirilmesi gerektiğini savunur. Bu yaklaşım, özgürlüğü yalnızca teorik olarak seçim yapabilmekle değil, değer verilen yaşam biçimlerini gerçekten gerçekleştirebilmekle ilişkilendirir.
Örneğin iki öğrenci de üniversitede okumayı tercih ediyor olabilir. Birinin ailesi barınma, ulaşım ve eğitim masraflarını karşılayabilirken diğeri çalışmak zorunda kalabilir. İkinci öğrenci eğitimine daha az zaman ayırdığı için başarısız olduğunda, bu sonucu yalnızca kişisel çabasıyla açıklamak yeterli değildir.
Sosyal sınıfın etkisi kültürel tercihlerde de görülebilir. Birine “Do you prefer travelling abroad or spending your holidays at home?” (Yurt dışına seyahat etmeyi mi, yoksa tatilini evde geçirmeyi mi tercih edersin?) diye sorulduğunda, yanıt ekonomik olanaklardan etkilenebilir. Yurt dışına gitmemiş bir kişinin bunu istemediğini varsaymak yanlış olur. Belki de seyahat etmek istiyordur ancak bütçesi buna uygun değildir.
Burada önemli bir ayrım ortaya çıkar: Bir şeyi tercih etmemek ile onu karşılayamamak aynı durum değildir.
Sosyal sınıfın etkilerini değerlendirirken insanları yalnızca gelir düzeylerine göre tanımlamak da doğru olmaz. Düşük gelirli bireyler arasında farklı yaşam deneyimleri, beklentiler ve öncelikler bulunabilir. Aynı şekilde ekonomik açıdan avantajlı gruplardaki bireyler de toplumsal cinsiyet, engellilik veya ayrımcılık gibi başka nedenlerle çeşitli engellerle karşılaşabilir.
7. Kesişimsellik: Birden Fazla Eşitsizlik Aynı Anda Nasıl İşler?
Toplumsal cinsiyet, ırk ve sınıf çoğu zaman birbirinden bağımsız biçimde işlemez. Bu ilişkileri anlamak için hukukçu ve akademisyen Kimberlé Crenshaw'ın geliştirdiği kesişimsellik kavramından yararlanabiliriz.
Kesişimsellik, farklı toplumsal kimliklerin ve güç ilişkilerinin bir araya gelerek kişilerin deneyimlerini nasıl şekillendirdiğini inceler. Bu yaklaşım, bir kişinin yaşadığı eşitsizliği yalnızca tek bir kimlik üzerinden açıklamanın yetersiz kalabileceğini gösterir.
Örneğin düşük gelirli bir ailede büyüyen, etnik kimliği nedeniyle ayrımcılığa maruz kalan ve aynı zamanda bakım sorumlulukları üstlenen bir kadının iş yaşamındaki deneyimleri, yalnızca kadın olması üzerinden tam olarak anlaşılamaz. Ekonomik koşullar, etnik kimlik ve toplumsal cinsiyet beklentileri birbiriyle etkileşime girebilir.
Şu soruyu ele alalım:
“Would you prefer working in a traditional office or in a flexible workplace?”
(Geleneksel bir ofiste mi, yoksa esnek bir çalışma ortamında mı çalışmayı tercih edersin?)
Esnek çalışma, bakım sorumluluğu bulunan bir kişi için önemli bir avantaj olabilir. Engelli bir çalışan için ulaşım engellerini azaltabilir. Ancak internet erişimi sınırlı olan veya evinde uygun bir çalışma alanı bulunmayan biri için uzaktan çalışma daha zorlayıcı olabilir.
Dolayısıyla aynı uygulama farklı kişiler için farklı sonuçlar doğurabilir. Bir politikanın adil olup olmadığını değerlendirirken yalnızca ortalama faydasına değil, farklı gruplar üzerindeki etkilerine de bakmak gerekir.