Rum kelimesinin kökeni nedir ?

Aylin

New member
“Rum” Kelimesinin Kökeni: Bir Kelimeden Kimlik, Sınıf ve Toplumsal Cinsiyet Tarihine

“Rum” Kelimesi Nereden Geliyor? Bir İsimden Çok Daha Fazlası

“Rum” kelimesiyle ilk karşılaştığımızda çoğumuzun zihninde doğrudan “Yunan” kelimesi beliriyor. Oysa tarih biraz daha dikkatli okunduğunda, bu iki kelimenin her dönemde aynı insanları anlatmadığını görüyoruz. Daha da önemlisi, “Rum” sözcüğünün yalnızca bir halkın adı olmadığını; imparatorlukların, dinî toplulukların, coğrafyaların, siyasî otoritelerin ve zaman içinde değişen kimliklerin kesiştiği bir kavram olduğunu fark ediyoruz.

Bu nedenle “Rum kelimesinin kökeni nedir?” sorusu, basit bir etimoloji sorusu gibi görünse de aslında “İnsanlar kendilerini ve birbirlerini hangi kelimelerle tanımladı?” sorusuna kadar uzanıyor.

Bu yazıda kişisel bir tarihî deneyim aktarmıyorum; benim kişisel tanıklığım bulunmadığı için böyle bir deneyim uydurmak yerine, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cambridge University Press, Brill ve JSTOR’da yayımlanan akademik çalışmalar üzerinden ilerliyorum. Özellikle “Rum” kavramının toplumsal cinsiyet, sınıf ve modern anlamdaki etnik/ırksal kategorilerle nasıl kesiştiğini tartışmaya çalışacağım.

“Rum” Kelimesinin Temel Kökeni: Roma’dan Rûm’a

“Rum” kelimesinin temel kökeni Roma ile bağlantılıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki Casim Avcı imzalı “RUM” maddesine göre Arapça Rûm, “Romalı, Roma’ya mensup” anlamındaki Yunanca Rhōmaioi/Romaioi adının Arapçaya geçmiş biçimidir. İslâm dünyasının tarihî kaynaklarında bu kelime Roma, Doğu Roma ve Bizans dünyası için kullanılmıştır.

Buradaki önemli nokta şu: Bizans İmparatorluğu kendi döneminde kendisini “Bizans İmparatorluğu” diye adlandırmıyordu. “Bizans” modern tarih yazımında kullanılan bir ayrımdır. Doğu Roma İmparatorluğu'nun insanları kendilerini Romalı olarak görmeye devam ediyordu. Dolayısıyla İslâm dünyasında kullanılan “Rum” kelimesinin “Yunan” kelimesiyle birebir örtüşmemesi son derece anlaşılırdır.

Arap ve İslâm kaynaklarında Rum kelimesi zaman zaman Romalılar, zaman zaman Bizanslılar, zaman zaman da Bizans hâkimiyetindeki topluluklar için kullanıldı. Hatta kelimenin anlamının yalnızca etnik kökenle açıklanamayacağı açıkça görülüyor. TDV'nin belirttiği üzere Bizans İmparatorluğu içerisinde Ermeniler, Slavlar, Bulgarlar ve başka topluluklar da bulunuyordu; buna rağmen imparatorluk bütünü çeşitli kaynaklarda “Rum” olarak adlandırılabiliyordu.

Bu durum bize önemli bir sosyal bilim dersi veriyor: Bir topluluğun adı her zaman biyolojik bir “ırkı” göstermez.

“Rum” Bir Irk mıydı? Modern Kategorileri Geçmişe Taşımak

Bugünkü “ırk” anlayışını doğrudan Roma, Bizans veya Osmanlı toplumlarına uygulamak yanıltıcı olabilir. Modern ulus-devletlerin etnik ve ulusal kimlikleri sabit kategoriler halinde düşünme eğilimi, geçmiş toplumların çok daha karmaşık kimliklerini açıklamakta yetersiz kalabilir.

Örneğin Bizanslı bir kişinin kimliğini sadece “Yunan” olarak tanımlamak tarihsel bağlamı daraltabilir. Din, imparatorluk bağlılığı, konuşulan dil, yaşanan bölge, aile geçmişi ve toplumsal statü aynı anda etkili olabiliyordu.

Cambridge'de yayımlanan yakın tarihli bir araştırma da Osmanlı belgelerinde “millet” kavramının her zaman bugünkü anlamda etnik veya ulusal bir topluluk anlamına gelmediğini vurguluyor. Çalışmada ayrıca “Rum” kelimesinin Roma kökeninden geldiği ve Osmanlı döneminin ilerleyen safhalarında özellikle Ortodoks Hristiyanları ifade eden bir anlam kazandığı belirtiliyor.

Bu nedenle “Rum = Yunan” şeklindeki eşitlik bazı modern bağlamlarda anlaşılabilir olsa da tarih boyunca geçerli, değişmez bir formül değildir.

Tam tersine, kelimenin anlamının değişmesi bize kimliğin sosyal olarak üretildiğini gösterir.

Anadolu’da “Rum”: Coğrafya ile Kimliğin Birleşmesi

“Rum” kelimesinin ilginç taraflarından biri de insanları tanımlamakla kalmayıp coğrafyaları da tanımlamasıdır.

“Bilâdü’r-Rûm”, “Arzu’r-Rûm” ve benzeri ifadeler Anadolu ve Bizans coğrafyası için kullanılmıştır. Daha sonra Selçukluların Anadolu’daki devletine “Rum Selçukluları” denmesi de aynı tarihsel mirasla bağlantılıdır. Encyclopaedia Iranica, Rum Selçuklularını Anadolu’da yaklaşık 1081-1308 arasında hüküm süren Türk kökenli bir hanedan olarak tanımlar.

Burada çok çarpıcı bir durum ortaya çıkıyor: Türk kökenli bir siyasî hanedan “Rum” adıyla anılabiliyor.

Bu bile “Rum” kelimesinin yalnızca soy veya kan bağı anlamına gelmediğini göstermeye yeterlidir.

Osmanlı döneminde de “Rum” ve “Rûmî” sözcüklerinin anlam alanı oldukça genişti. TDV'ye göre “Rûmî” kimi bağlamlarda Anadolulu, kimi bağlamlarda Osmanlı anlamına gelebiliyor; hatta “Rûm” kelimesi belirli dönemlerde Anadolu'daki Müslüman ve gayrimüslim nüfusu kapsayan coğrafî bir ifade olarak da kullanılabiliyordu. Daha sonraki dönemlerde ise özellikle Grekçe konuşan Ortodoks Hristiyan toplulukları ifade eden etnik-dinî bir anlama doğru daraldı.

Dolayısıyla kelimenin hikâyesi aslında bir “anlam daralması” ve “kimlik değişimi” hikâyesidir.

Osmanlı Toplumunda Rum Kimliği: Din, Dil ve Sosyal Statü

Osmanlı dönemine geldiğimizde konu daha da karmaşıklaşıyor. Çünkü Rum kimliği sadece etnik kökenle değil, Ortodoks Hristiyanlıkla da yakından ilişkili hale geliyor.

Cambridge'de yayımlanan bir araştırma, örneğin Antakya'daki Rum Ortodoks topluluğunun farklı dönemlerde kendisini dil üzerinden değil, önemli ölçüde din üzerinden “Rum ta'ife” veya “millet” içerisinde tanımlayabildiğini gösteriyor. Bölgede Arapça, Süryanice ve Yunanca gibi farklı dillerin tarih boyunca yan yana bulunması, dil ile kimliğin her zaman aynı şey olmadığını ortaya koyuyor.

Bu noktada sınıf faktörünü de hesaba katmak gerekiyor.

“Rumlar” dediğimiz topluluk kendi içinde ekonomik olarak homojen değildi. Ticaret yapan zengin aileler, din adamları, kentli esnaf, küçük üreticiler, çiftçiler ve yoksullar aynı sosyal konuma sahip değildi.

Dolayısıyla “Rum toplumu”ndan söz ederken bütün Rumların aynı deneyimi yaşadığını varsaymak, sınıfsal farklılıkları görünmez hale getirir.

Özellikle Osmanlı'nın son dönemlerinde bazı Rum tüccar ve elitlerin ekonomik ve diplomatik ağlarda güçlü konumlara ulaşması, bütün Rumların aynı ayrıcalıklara sahip olduğu anlamına gelmez. Aynı topluluk içinde zengin bir tüccarın deneyimiyle yoksul bir köylünün deneyimi arasında ciddi farklar bulunabilir.

Brill'de yayımlanan Markus Dressler'ın çalışması da Osmanlı'nın son dönemlerinde “millet” kavramının anlamının değiştiğini ve önceleri daha güçlü biçimde dinî topluluk çağrışımına sahip olan kavramın zamanla siyasî ve ulusal anlamlar kazandığını ortaya koyuyor.

Yani “Rum” kimliği de modern milliyetçiliklerin yükselişiyle birlikte farklı bir anlam kazandı.

Toplumsal Cinsiyet Açısından “Rum” Kimliği

Kimlik tarihini yalnızca erkeklerin yaptığı siyaset üzerinden okumak da eksik kalır.

Çünkü bir topluluğun “Rum” olarak varlığını sürdürmesinde aile, evlilik, çocukların yetiştirilmesi, dilin aktarılması, dinî ritüeller ve gündelik hayat son derece önemliydi. Bunların önemli bir bölümü tarih boyunca kadınların görünmeyen emeğiyle gerçekleşti.

Burada kadınları yalnızca “gelenekleri taşıyan kişiler” olarak görmek de doğru olmaz. Kadınların kendi kararları, ekonomik faaliyetleri ve hukukî başvuruları da tarihsel kayıtlarda görülebiliyor.

Örneğin Evdoxios Doxiadis'in Cambridge'de yayımlanan araştırması, geç Osmanlı Yunanistanı'nda kadınların cemaat mahkemelerinde aktif biçimde yer aldığını gösteriyor. Kadınlar mülkiyet anlaşmazlıkları, aile meseleleri ve başka hukukî sorunlarla ilgili davalarda hem davacı hem de davalı olabiliyordu. Özellikle dul kadınların bu mahkemelere önemli ölçüde başvurduğu belirtiliyor.
 
Üst