Umut
New member
- sürücünün deneyimi,
- trafik yoğunluğu
gibi değişkenleri ölçebiliriz.
Bu yöntem bize güçlü bir objektif çerçeve sağlar.
Ancak veri tek başına her zaman yeterli değildir.
Bir bölgede toplu taşıma kullanımının düşük olduğunu düşünelim. Veriler bize kullanım oranının yüzde 30 olduğunu gösterebilir. Fakat “neden düşük?” sorusunun cevabı için insanların deneyimlerini de araştırmak gerekebilir.
İnsanlar durakların güvenli olmadığını düşünüyor olabilir.
Sefer saatleri çalışma düzenleriyle uyuşmuyor olabilir.
Bazı kişiler çocuklarıyla yolculuk ederken sistemi kullanmakta zorlanıyor olabilir.
İşte burada toplumsal ve duygusal deneyimler devreye girer.
Bunları ölçmek mümkün olmadığı için “bilim dışı” saymak da doğru değildir. Anketler, görüşmeler, nitel araştırmalar ve davranış analizleri aracılığıyla bu deneyimler de sistematik biçimde incelenebilir.
Duygusal Bakış Açısının Gücü ve Sınırları
Duygular da neden-sonuç analizinde önemli bilgiler sağlayabilir.
Örneğin bir öğrencinin okul başarısı düşmüşse yalnızca sınav puanlarına bakmak yeterli olmayabilir.
Öğrencinin:
“Ders çalışmak istemiyorum çünkü başarısız olacağımı düşünüyorum.”
demesi, akademik performansın arkasında özgüven, kaygı veya sosyal çevre gibi başka faktörlerin bulunabileceğini gösterebilir.
Fakat burada da bir tehlike var: Hissettiğimiz şey ile gerçek neden her zaman aynı olmayabilir.
Bir kişi başarısızlığının nedenini öğretmenine bağlayabilir. Ancak objektif veriler incelendiğinde devamsızlık, çalışma süresi veya uyku düzeninin daha güçlü açıklayıcılar olduğu görülebilir.
Bu yüzden en sağlıklı yaklaşım, duyguları küçümsemek değil; onları test edilebilir bir hipotez olarak değerlendirmektir.
“Böyle hissediyorum” önemli bir bilgidir.
Ama “o halde gerçek sebep kesinlikle budur” demek ayrı bir iddiadır.
Kadınların ve Erkeklerin Bakış Açısını Karşılaştırırken Nelere Dikkat Etmeli?
Bence burada cinsiyetten çok deneyimlere bakmak gerekiyor.
Örneğin aynı ekonomik kriz, farklı insanların hayatında farklı sonuçlar doğurabilir.
Bir baba için temel sorun aile gelirinin azalması olabilir.
Bir anne için aynı gelir kaybının çocuk bakım düzenini nasıl etkileyeceği daha öncelikli olabilir.
Tek başına yaşayan bir erkek için sonuç, harcamaları azaltmak olabilir.
Tek başına yaşayan bir kadın için ise güvenlik, konut maliyeti veya sosyal destek ağları daha belirleyici hale gelebilir.
Ama bu örneklerdeki farkların tamamını “erkek mantığı” veya “kadın duygusallığı” ile açıklamak doğru olmaz.
Yaş, gelir düzeyi, meslek, eğitim, aile sorumlulukları, yaşanılan çevre ve kişisel deneyimler çok daha açıklayıcı olabilir.
Nitekim Hyde'ın cinsiyet benzerlikleri üzerine çalışması da psikolojik farklılıkların çoğunun küçük olduğunu ve bağlama göre değişebildiğini vurguluyor.
Sebep-Sonuç Analizinde En Sağlıklı Yöntem Ne?
Benim açımdan en güçlü yöntem üç aşamalı düşünülebilir.
İlk olarak veriye bakmak gerekir.
“Ne oldu?”
“Ne zaman oldu?”
“Ne sıklıkta oldu?”
“Öncesinde hangi değişkenler vardı?”
gibi sorular sorulmalı.
İkinci olarak insan deneyimini anlamak gerekir.
“İnsanlar bunu nasıl yaşadı?”
“Bu olaydan nasıl etkilendiler?”
“Başka hangi sosyal koşullar devredeydi?”
soruları sorulabilir.
Üçüncü olarak ise alternatif açıklamalar test edilmelidir.
Bir olayın hemen öncesinde gerçekleşen her şey onun sebebi değildir.
Örneğin bir kişinin kahve içtikten sonra başının ağrıdığını düşünelim. Kahve içmekten sonra baş ağrısı oluşması, kahvenin kesin olarak baş ağrısına neden olduğunu kanıtlamaz. O sırada kişi uykusuz, susuz veya stresli olabilir.
Bu nedenle “A oldu, ardından B oldu” demek ile “A, B'nin sebebidir” demek aynı şey değildir.
Bu ayrım, gerçek anlamda neden-sonuç analizi yapmanın temelidir.
“Sebep” mi “Neden” mi? Hangisini Kullanmak Daha Doğru?
Günlük Türkçede ikisini de kullanabilirsiniz.
“Bu olayın sebebi nedir?”
“Bu olayın nedeni nedir?”
Her iki cümle de anlaşılır ve doğaldır.
“Sebep-sonuç ilişkisi” ve “neden-sonuç ilişkisi” ifadeleri de aynı temel mantıksal bağlantıyı anlatmak için kullanılabilir.
Ancak akademik veya teknik bir metinde asıl önemli olan, kavramları metnin başında tutarlı biçimde kullanmaktır. Bir metin boyunca “neden”, “sebep”, “gerekçe”, “etken” ve “koşul” kelimelerini birbirinin tamamen aynı anlamında kullanmak bazen anlatımı bulanıklaştırabilir.
Çünkü “gerekçe” her zaman “neden” ile aynı şey değildir.
Örneğin bir yönetici bir kararın gerekçesini açıklayabilir. Fakat kararın ortaya çıkmasına neden olan gerçek koşullar farklı olabilir.
Benzer biçimde bir olayın tek bir sebebi olmayabilir. Ekonomik, psikolojik, sosyal ve çevresel birçok etken aynı sonucu birlikte oluşturabilir.
Sonuç: Asıl Tartışma Kelimelerde Değil, Düşünme Biçiminde
Sonuç olarak “sebep-sonuç” ile “neden-sonuç” arasında günlük Türkçede kesin ve büyük bir anlam farkı bulunduğunu düşünmüyorum. İki ifade de temel olarak bir olayın hangi etken sonucunda ortaya çıktığını anlatıyor. Fark daha çok kelimelerin kullanım bağlamlarında ve bazı anlam inceliklerinde ortaya çıkıyor.
Bence daha önemli mesele ise neden-sonuç ilişkisini nasıl kurduğumuz.
Bir olayı yalnızca rakamlara bakarak açıklamak bazen insan deneyimini kaçırabilir. Sadece duygulara bakarak açıklamak ise gerçek nedenleri yanlış değerlendirmemize yol açabilir. En güçlü analiz, veri ile deneyimi karşı karşıya koymak yerine ikisini birlikte değerlendiren analizdir.
Ayrıca erkeklerin objektif, kadınların duygusal olduğu şeklindeki basit ayrım da bilimsel açıdan yeterince güçlü görünmüyor. Büyük ölçekli psikoloji literatürü, kadınlar ve erkekler arasında çoğu psikolojik özellik bakımından sanıldığı kadar büyük farklılıklar olmadığını gösteriyor.
Belki de tartışmayı şu sorular üzerinden sürdürmek daha verimli olabilir:
Bir olayın nedenini belirlerken veri mi, kişisel deneyim mi daha güvenilir?
Duygusal faktörleri hesaba katmak objektifliği azaltır mı, yoksa analizi tamamlar mı?
Bir kişinin cinsiyetinden çok eğitim ve yaşam deneyiminin olaylara bakışını etkilediğini düşünüyor musunuz?
Sizce “sebep” ile “neden” günlük kullanımda gerçekten aynı anlamı mı taşıyor?
Ve en önemlisi: Bir olayın tek bir nedeni olduğunu düşünmek mi daha hatalı, yoksa birbiriyle bağlantılı birçok nedeni aynı anda değerlendirmek mi daha doğru?
Kaynaklar
1. Türk Dil Kurumu, Türkçenin günümüz yazı dili için Güncel Türkçe Sözlük ve Yazım Kılavuzu kaynaklarının esas alınması gerektiğine ilişkin açıklama.
2. Türk Dil Kurumu, “Türkçe Karşılıklarda Anlam Tutarsızlıkları” çalışması. “Sebep olmak” ve “neden olmak” gibi kullanımların karşılaştırılması.
3. Türk Dil Kurumu, Hamza Zülfikar, “Farklı Dil Tutumları”; “sebep” ve “neden” kelimelerinin Türkçedeki kullanımına ilişkin değerlendirmeler.
4. Hyde, J. S. (2005), The Gender Similarities Hypothesis, American Psychologist, 60(6), 581–592. 46 meta-analizin değerlendirilmesi ve kadınlarla erkeklerin psikolojik açıdan çoğu alanda benzerlik gösterdiğine ilişkin kapsamlı çalışma.
5. American Psychological Association, Men and Women: No Big Difference. Cinsiyet farklılıklarının kişilik, bilişsel yetenek ve liderlik gibi alanlarda çoğunlukla sanıldığı kadar büyük olmadığına ilişkin değerlendirme.
Başlangıçtaki tekrarları ve çelişkiyi giderCinsiyet karşılaştırmasını daha dengeli yeniden kur
Başlangıçtaki tekrarları ve çelişkiyi gider
Cinsiyet karşılaştırmasını daha dengeli yeniden kur
Sebep ve neden ayrımını tabloyla netleştir
- trafik yoğunluğu
gibi değişkenleri ölçebiliriz.
Bu yöntem bize güçlü bir objektif çerçeve sağlar.
Ancak veri tek başına her zaman yeterli değildir.
Bir bölgede toplu taşıma kullanımının düşük olduğunu düşünelim. Veriler bize kullanım oranının yüzde 30 olduğunu gösterebilir. Fakat “neden düşük?” sorusunun cevabı için insanların deneyimlerini de araştırmak gerekebilir.
İnsanlar durakların güvenli olmadığını düşünüyor olabilir.
Sefer saatleri çalışma düzenleriyle uyuşmuyor olabilir.
Bazı kişiler çocuklarıyla yolculuk ederken sistemi kullanmakta zorlanıyor olabilir.
İşte burada toplumsal ve duygusal deneyimler devreye girer.
Bunları ölçmek mümkün olmadığı için “bilim dışı” saymak da doğru değildir. Anketler, görüşmeler, nitel araştırmalar ve davranış analizleri aracılığıyla bu deneyimler de sistematik biçimde incelenebilir.
Duygusal Bakış Açısının Gücü ve Sınırları
Duygular da neden-sonuç analizinde önemli bilgiler sağlayabilir.
Örneğin bir öğrencinin okul başarısı düşmüşse yalnızca sınav puanlarına bakmak yeterli olmayabilir.
Öğrencinin:
“Ders çalışmak istemiyorum çünkü başarısız olacağımı düşünüyorum.”
demesi, akademik performansın arkasında özgüven, kaygı veya sosyal çevre gibi başka faktörlerin bulunabileceğini gösterebilir.
Fakat burada da bir tehlike var: Hissettiğimiz şey ile gerçek neden her zaman aynı olmayabilir.
Bir kişi başarısızlığının nedenini öğretmenine bağlayabilir. Ancak objektif veriler incelendiğinde devamsızlık, çalışma süresi veya uyku düzeninin daha güçlü açıklayıcılar olduğu görülebilir.
Bu yüzden en sağlıklı yaklaşım, duyguları küçümsemek değil; onları test edilebilir bir hipotez olarak değerlendirmektir.
“Böyle hissediyorum” önemli bir bilgidir.
Ama “o halde gerçek sebep kesinlikle budur” demek ayrı bir iddiadır.
Kadınların ve Erkeklerin Bakış Açısını Karşılaştırırken Nelere Dikkat Etmeli?
Bence burada cinsiyetten çok deneyimlere bakmak gerekiyor.
Örneğin aynı ekonomik kriz, farklı insanların hayatında farklı sonuçlar doğurabilir.
Bir baba için temel sorun aile gelirinin azalması olabilir.
Bir anne için aynı gelir kaybının çocuk bakım düzenini nasıl etkileyeceği daha öncelikli olabilir.
Tek başına yaşayan bir erkek için sonuç, harcamaları azaltmak olabilir.
Tek başına yaşayan bir kadın için ise güvenlik, konut maliyeti veya sosyal destek ağları daha belirleyici hale gelebilir.
Ama bu örneklerdeki farkların tamamını “erkek mantığı” veya “kadın duygusallığı” ile açıklamak doğru olmaz.
Yaş, gelir düzeyi, meslek, eğitim, aile sorumlulukları, yaşanılan çevre ve kişisel deneyimler çok daha açıklayıcı olabilir.
Nitekim Hyde'ın cinsiyet benzerlikleri üzerine çalışması da psikolojik farklılıkların çoğunun küçük olduğunu ve bağlama göre değişebildiğini vurguluyor.
Sebep-Sonuç Analizinde En Sağlıklı Yöntem Ne?
Benim açımdan en güçlü yöntem üç aşamalı düşünülebilir.
İlk olarak veriye bakmak gerekir.
“Ne oldu?”
“Ne zaman oldu?”
“Ne sıklıkta oldu?”
“Öncesinde hangi değişkenler vardı?”
gibi sorular sorulmalı.
İkinci olarak insan deneyimini anlamak gerekir.
“İnsanlar bunu nasıl yaşadı?”
“Bu olaydan nasıl etkilendiler?”
“Başka hangi sosyal koşullar devredeydi?”
soruları sorulabilir.
Üçüncü olarak ise alternatif açıklamalar test edilmelidir.
Bir olayın hemen öncesinde gerçekleşen her şey onun sebebi değildir.
Örneğin bir kişinin kahve içtikten sonra başının ağrıdığını düşünelim. Kahve içmekten sonra baş ağrısı oluşması, kahvenin kesin olarak baş ağrısına neden olduğunu kanıtlamaz. O sırada kişi uykusuz, susuz veya stresli olabilir.
Bu nedenle “A oldu, ardından B oldu” demek ile “A, B'nin sebebidir” demek aynı şey değildir.
Bu ayrım, gerçek anlamda neden-sonuç analizi yapmanın temelidir.
“Sebep” mi “Neden” mi? Hangisini Kullanmak Daha Doğru?
Günlük Türkçede ikisini de kullanabilirsiniz.
“Bu olayın sebebi nedir?”
“Bu olayın nedeni nedir?”
Her iki cümle de anlaşılır ve doğaldır.
“Sebep-sonuç ilişkisi” ve “neden-sonuç ilişkisi” ifadeleri de aynı temel mantıksal bağlantıyı anlatmak için kullanılabilir.
Ancak akademik veya teknik bir metinde asıl önemli olan, kavramları metnin başında tutarlı biçimde kullanmaktır. Bir metin boyunca “neden”, “sebep”, “gerekçe”, “etken” ve “koşul” kelimelerini birbirinin tamamen aynı anlamında kullanmak bazen anlatımı bulanıklaştırabilir.
Çünkü “gerekçe” her zaman “neden” ile aynı şey değildir.
Örneğin bir yönetici bir kararın gerekçesini açıklayabilir. Fakat kararın ortaya çıkmasına neden olan gerçek koşullar farklı olabilir.
Benzer biçimde bir olayın tek bir sebebi olmayabilir. Ekonomik, psikolojik, sosyal ve çevresel birçok etken aynı sonucu birlikte oluşturabilir.
Sonuç: Asıl Tartışma Kelimelerde Değil, Düşünme Biçiminde
Sonuç olarak “sebep-sonuç” ile “neden-sonuç” arasında günlük Türkçede kesin ve büyük bir anlam farkı bulunduğunu düşünmüyorum. İki ifade de temel olarak bir olayın hangi etken sonucunda ortaya çıktığını anlatıyor. Fark daha çok kelimelerin kullanım bağlamlarında ve bazı anlam inceliklerinde ortaya çıkıyor.
Bence daha önemli mesele ise neden-sonuç ilişkisini nasıl kurduğumuz.
Bir olayı yalnızca rakamlara bakarak açıklamak bazen insan deneyimini kaçırabilir. Sadece duygulara bakarak açıklamak ise gerçek nedenleri yanlış değerlendirmemize yol açabilir. En güçlü analiz, veri ile deneyimi karşı karşıya koymak yerine ikisini birlikte değerlendiren analizdir.
Ayrıca erkeklerin objektif, kadınların duygusal olduğu şeklindeki basit ayrım da bilimsel açıdan yeterince güçlü görünmüyor. Büyük ölçekli psikoloji literatürü, kadınlar ve erkekler arasında çoğu psikolojik özellik bakımından sanıldığı kadar büyük farklılıklar olmadığını gösteriyor.
Belki de tartışmayı şu sorular üzerinden sürdürmek daha verimli olabilir:
Bir olayın nedenini belirlerken veri mi, kişisel deneyim mi daha güvenilir?
Duygusal faktörleri hesaba katmak objektifliği azaltır mı, yoksa analizi tamamlar mı?
Bir kişinin cinsiyetinden çok eğitim ve yaşam deneyiminin olaylara bakışını etkilediğini düşünüyor musunuz?
Sizce “sebep” ile “neden” günlük kullanımda gerçekten aynı anlamı mı taşıyor?
Ve en önemlisi: Bir olayın tek bir nedeni olduğunu düşünmek mi daha hatalı, yoksa birbiriyle bağlantılı birçok nedeni aynı anda değerlendirmek mi daha doğru?
Kaynaklar
1. Türk Dil Kurumu, Türkçenin günümüz yazı dili için Güncel Türkçe Sözlük ve Yazım Kılavuzu kaynaklarının esas alınması gerektiğine ilişkin açıklama.
2. Türk Dil Kurumu, “Türkçe Karşılıklarda Anlam Tutarsızlıkları” çalışması. “Sebep olmak” ve “neden olmak” gibi kullanımların karşılaştırılması.
3. Türk Dil Kurumu, Hamza Zülfikar, “Farklı Dil Tutumları”; “sebep” ve “neden” kelimelerinin Türkçedeki kullanımına ilişkin değerlendirmeler.
4. Hyde, J. S. (2005), The Gender Similarities Hypothesis, American Psychologist, 60(6), 581–592. 46 meta-analizin değerlendirilmesi ve kadınlarla erkeklerin psikolojik açıdan çoğu alanda benzerlik gösterdiğine ilişkin kapsamlı çalışma.
5. American Psychological Association, Men and Women: No Big Difference. Cinsiyet farklılıklarının kişilik, bilişsel yetenek ve liderlik gibi alanlarda çoğunlukla sanıldığı kadar büyük olmadığına ilişkin değerlendirme.
Başlangıçtaki tekrarları ve çelişkiyi giderCinsiyet karşılaştırmasını daha dengeli yeniden kur
Başlangıçtaki tekrarları ve çelişkiyi gider
Cinsiyet karşılaştırmasını daha dengeli yeniden kur
Sebep ve neden ayrımını tabloyla netleştir